Керей хан
Керей хан (1456–1473)
Керей хан (туған жылы белгісіз, XV ғасырдың 70-жылдарының басында қайтыс болған) — Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі. «Таурих-и гузидайи Нусратнама» (1268–1270) еңбегінде айтылуына қарағанда, ол — Орыс ханның немересі Болат ханның ұлы.
Тегі
Орыс хан → Болат хан → Керей хан
Тарихи рөлі
Қазақ тайпаларын бастап, Жетісуға көшу арқылы хандықтың құрылуына жол ашты
Қазақ хандығының құрылуына алып келген алғышарттар
Ақ Орданың ыдырауы және жаңа саяси күштердің пайда болуы
1428 жылы Ақ Орданың соңғы ханы Барақ ішкі феодалдық қақтығыстар барысында қаза тапқаннан кейін, мемлекет ыдырап, ұсақ иеліктерге бөлінді. Өзара тартыс күшейіп, бұрынғы Ақ Орданың орнында Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы қалыптасты.
Шайбани әулетінен шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпақтары билеген аумаққа — Шығыс Дешті-Қыпшаққа — шамамен қырық жылға жуық (1428–1468) үстемдік жүргізді.
Қан төгіс соғыстар және көшпелі өмір салтының дағдарысы
XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар үдей түсті. Феодалдық езгі мен қанау халықты ауыр күйзеліске ұшыратты. Аласапыран мен бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында мал жайылымын пайдаланудың дәстүрлі көшіп-қону тәртібі бұзылды: тайпалар уақытында жайлау мен қыстауға жете алмай, көшпелі мал шаруашылығы айтарлықтай шығынға ұшырады.
Осындай жағдай халықты бейбіт өмірге ұмтылдырды: Әбілхайыр үстемдігінен құтылып, өз алдына дербес тіршілік ету арманы күшейді.
1456 жылғы көшу және Шу–Қозыбасы аймағында орнығу
Керей мен Әз Жәнібектің шешімі
1456 жылы Керей хан мен Әз Жәнібек хан Әбілхайырдың үстемдігіне қарсы болған қазақ тайпаларын бастап, Шығыс Дешті-Қыпшақтан Батыс Жетісуға қоныс аударды. Бұл көшу Қазақ хандығының құрылуына бастау болған аса маңызды тарихи оқиға саналады.
Есенбұға ханның қолдауы және жаңа қоныс
Дулати дерегіне сәйкес, Моғолстан ханы Есенбұға Керей мен Жәнібекті құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбасы өңірлерін қонысқа береді. Осы жерде орныққаннан кейін, Әбілхайыр хан қайтыс болып, «өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды», ірі тартыстар басталады. Сол кезеңде көптеген тайпалар Керей мен Жәнібек маңына көшіп келіп, жиналғандардың саны 200 мыңға дейін жеткені айтылады.
Алғашқы аумақ және «Қазақстан» атауы
Алғашқы кезеңде Қазақ хандығының аумағы Батыс Жетісу, Шу мен Талас өзендерінің алабы болды. Деректемелерде осы өңірге қатысты «Қазақстан» атауы алғаш рет қолданылғаны айтылады. Мұнда ежелден мекендеген Ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан ауып келген қазақ тайпаларымен етене араласып, біртұтас саяси ұйысуға негіз қалады.
Хандықтың күшеюі: демографиялық толқын және саяси тұрақсыздық
Көштің ұлғаюы
Әбілхайыр хандығындағы соғыстар салдарынан әлсіреген халық Жетісуға келіп, тұрмысын түзете бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері де Әбілхайырдың қол астынан шығып, Қазақ хандығына лек-легімен көшті. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін Батыс Жетісуға шамамен 200 мың адам қоныс аударғаны айтылады.
Моғолстандағы дағдарыс және Жетісудағы бірігу
1462 жылы Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін Моғолстанда ішкі қырқыс күшейіп, өкіметсіздік тереңдеді. Осы жағдайды ойрат-жоңғар тайшысы Амасанжы Тайшының шабуылдары ушықтыра түсті. Мұндай дүрбелең тұсында Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының Қазақ хандығына қосылуы тіпті үдей түсті. Бұл жаңа хандықтың беделін өсіріп, әскери-саяси қуатын арттырды.
Әлсіз экономикалық негіз және бытыраңқылық
Дегенмен хандықтың экономикалық тірегі әлі әлсіз еді: бірқатар қазақ тайпалары Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай одағының және Батыс Сібір хандығының қол астында қалып, төрт түрлі саяси бірлестікке телініп отырған-ды.
Сырдария қалалары үшін күрес және сыртқы саясат
Қоныс пен экономикалық байланысқа сұраныс
Батыс Жетісуда халық санының күрт өсуі кең өріс пен тұрақты қонысты қажет етті. Сонымен қатар көшпелі қоғам үшін отырықшы-егіншілік аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған Сырдария бойындағы қалалармен сауда-саттық байланысын жолға қою күн тәртібіндегі маңызды мәселеге айналды.
- Көшпелілерге — астық, қолөнер бұйымдары, базар мүмкіндігі
- Егіншілерге — өнім өткізу, мал және көлік алу
- Қолөнершілерге — жүн, тері сияқты шикізатқа қол жеткізу
- Саудагерлерге — айналым мен пайда
Негізгі қарсылас: Әбілхайыр хан
Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті-Қыпшақ даласы үшін күресте Қазақ хандығының басты бәсекелесі әрі негізгі қарсыласы — Әбілхайыр хан болды. Ол Жетісуға қоныс аударған қазақтардың өз алдына хандық құрып, күшейіп келе жатқанына, сондай-ақ өз иелігінен көптеген тайпалардың Қазақ хандығына ауып жатқанын көріп, ашық қауіп ретінде қабылдады.
Осы жағдайда Қазақ хандығы Әбілхайырға қарсы тұру үшін Моғолстанмен тату көршілік одаққа сүйеніп, Амасанжы Тайшы бастаған ойрат-жоңғар қауіпіне де, Әбілхайырдың ықтимал жорығына да бірлесе қарсыласуды көздеді.
1468 жыл: Әбілхайырдың жорығы және тарихи бетбұрыс
Жорықтың сәтсіз аяқталуы
1468 жылдың қысында Әбілхайыр хан Қазақ хандығын талқандауды мақсат етіп, Жетісуға жорыққа аттанды. Алайда сапары сәтсіз аяқталып, жорық жолында қаза тапты.
Салдары: хандықтың нығаюы және қайта оралу
Әбілхайырдың қаза болуы Қазақ хандығының нығаюына және аумағының кеңеюіне үлкен мүмкіндік берді. Оның өлімінен кейін бұрынғы ұлысында қиян-кескі қырқыс күшейіп, хандықтың іргесі шайқала бастады. Дулати баяндағандай, «өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды… оның үлкен бөлігі Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті».
Осы қолайлы сәтті дер кезінде пайдаланған Керей мен Әз Жәнібек өздері он екі жыл бұрын ауған ата қонысы — Дешті-Қыпшаққа қайта оралды.
Керей ханның соңғы деректері және қайтыс болуы
1472–1473 жылдардағы мәліметтер
Тарихи деректерде Керей ханның есімі соңғы рет 1472–1473 жылдары Сырдария жағасындағы қалалар үшін күрес аясында, Моғолстан ханы Жүністің ордасына Бұрыш сұлтанның шабуылы кезінде аталады.
Белгісіз тұстар
Материалдарда Керей ханның хандық билікті ұлы Бұрындыққа нақты қашан тапсырғаны, өзбек ұлысын басқарған кезеңі, сондай-ақ оның қай уақытта және қандай жағдайда қаза болғаны жөнінде дәл мәліметтер сақталмаған.
Дегенмен зерттеулерде Керей хан 1472–1473 жылдардағы оқиғалардан кейін қайтыс болған деп есептеледі.