Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері
Мағжан Жұмабайұлы туралы қысқаша мәлімет
Мағжан Жұмабайұлы (Әбілмағжан) Бекенұлы (25 маусым 1893, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы — 19 наурыз 1938, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің жарқын жұлдыздарының бірі.
Туған жері
Сасықкөл жағасы, Солтүстік Қазақстан
Қайтыс болған жері
Алматы
Өмірбаяны
Атасы — Жұмабай қажы. Әкесі Бекен саудамен айналысқан дәулетті адам болған. Анасы — Гүлсім.
Білім жолы
- 1905–1910: Қызылжардағы (Петропавл) №1 мешіт жанындағы медреседе оқыды. М. Бегишевтен Шығыс халықтарының тарихынан дәріс алып, қазақ-татар әдебиетін және Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Һайям, Низами, Науаи секілді ақындардың мұрасын таныды.
- 1910–1913: Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде білім алды. Ғ. Ибрагимовтен дәріс тыңдап, С. Жантөринмен жақын араласты, Б. Майлинмен танысты.
- 1913–1916: Омбы мұғалімдер семинариясында оқыды. «Бірлік» ұйымы жұмысына араласып, «Балапан» қолжазба журналына қатысты.
1909 жылы баспадан шыққан Абай өлеңдерін оқып, ұлы ақынға арнап «Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға» атты өлең жазды. 1912 жылы Қазан қаласында Кәрімовтер баспасынан «Шолпан» атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көрді. Сонымен бірге «Садақ» журналына қатысып, өлеңдерін жариялады.
Қоғамдық-саяси қызмет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Мағжан қоғамдық өмірге белсене араласты: Ақмола облыстық қазақ съезін өткізуді ұйымдастыруға атсалысты, қазақ комитеті құрамына сайланды, Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысты. Бірінші жалпықазақ съезінің шешімімен Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды, «Алаш» партиясының Ақмола облыстық комитетінің мүшесі болды.
«Үш жүз» партиясы өкілдерінің жалған айыптауымен бір айға жуық қамауда болып шықты. Екінші жалпықазақ съезінде оқу мәселесі жөніндегі комиссияға төрағалық етті.
Қызметі, шығармашылық кезеңдері және қуғын-сүргін
- 1918–1919: Петропавл уездік земство басқармасында қызмет етті.
- 1919–1923: «Бостандық туы», «Шолпан», «Сана», «Ақжол» басылымдарында еңбек етіп, ағарту ісіне араласты. Осы кезеңде «Батыр Баян» поэмасын жазып, жариялады.
- 1923–1927: Мәскеудегі Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқып, орыс және Батыс Еуропа әдебиетін терең зерттеді.
- 1924–1925: Мәскеудегі қазақ жастары ұйымында ақын жинақтары талқыланып, шығармаларын терістейтін қаулы қабылданды. Соған жауап ретінде «Сәлем хат» өлеңін жазды.
- 1927–1929: Бурабайда, кейін Қызылжарда оқытушылық қызмет атқарды.
- 1929: «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айыппен Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, 10 жылға айдалды.
- 1936: М. Горький мен Е. Пешкованың араласуымен бостандық алып, Қазақстанға оралды.
- 1937–1938: Алматыға келіп, аудармамен айналысты. 1938 жылы қайта ұсталып, ату жазасына кесілді.
Мағжан шығармашылығы
Мағжан тұңғыш өлеңдерінен бастап әлеуметтік тақырыпқа ден қойып, ағартушылық, ұлт-азаттық және демократиялық бағытты ұстанды. Абай поэзиясының маңызын ерте танып, оны «хакім» деп атады. Батыс пен Шығыстың рухани қазынасын сабақтастыра отырып, қазақ поэзиясын тақырып, түр және мазмұн жағынан байытты.
Әлеуметтік лирика
Ел ішіндегі әлеуметтік мәселелерді көтеріп, халықты өнер-білімге шақырды. («Шын сорлы», «Ләззат қайда?», «Қазағым», «Осы күнгі күй», т.б.)
Махаббат лирикасы
Нәзік сезімдерді терең бейнелеп, сыршыл лириканы өрістетті. («Зарлы сұлу», «Сүйгеніме», т.б.)
Ұлт-азаттық идея
Отаршылдықты басты кедергі деп танып, бұл тақырыпты поэзиясының өзегіне айналдырды. («Туған жерім — Сасықкөл», т.б.)
Романтизм және символизм
Мағжан поэзиясындағы романтикалық, символистік сарын оның болашақты болжауға ұмтылған көркемдік әлемінен айқын көрінеді. Ақын жаңа мифология тудырып, келешек суретін салу тек саясаткерлердің емес, ақындардың да миссиясы деген сенімді қуаттайды. («От», «Пайғамбар», «Күншығыс», «Айға», т.б.)
Ол дыбыс пен буын үндестігін жаңаша игеріп, қазақ жырының әуезділік мүмкіндігін кеңейтті. («Шолпы»)
Түркілік тақырып
Мағжан шығармашылығындағы ірі арналардың бірі — түркі халықтарының бірлігі идеясы. Бұл бағыт ақын дүниетанымына Қызылжардағы медреседе алған білімі арқылы терең сіңді.
Мысал (дәйексөз)
«Қосылып батыр түрік балалары,
Таптатпа, жолын кесіп тізгінге орал».
— «Орал тауы»
Түрік тақырыбы қазақ халқының ұлт-азаттық идеяларымен астасып, отаршылдыққа қарсы күрес рухын күшейтті. («Орал тауы», «Алыстағы бауырыма», «Қазақ тілі», «Түркістан», т.б.)
Мағжантану және философиялық көзқарасы
Мағжан — философ ақын. Оның дүниетанымы өлеңдеріндегі жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік тәрізді қарама-қайшылықтарды шебер салыстыруынан танылады. Ол әлемді тұтас құбылыс ретінде қабылдап, адамды табиғаттың бір бөлшегі деп суреттейді: табиғат адамсыз да өмір сүре алады, ал адам табиғатсыз өмір сүре алмайды.
Ақынның пайымдауынша, ақын — белгісіз жолға сапар шеккен рухани жетекші; кейде баладай кіршіксіз, кейде тылсымға жақын, бірақ қай жағдайда да ауыртпалықты көтеріп, шындықпен бетпе-бет келетін жан. («Қиял құлы мен бір ақын»)
«Қорқыт» поэмасында ол мәңгілік тақырып — өмір мен өлім мәселесін Қорқыт пен ажалдың тайталасы арқылы бейнелейді: өлім — ақиқат, сондықтан өмірді оның заңдылығымен бірге қабылдау қажет деген түйін жасайды.
Поэзиясы, поэмалары, педагогикасы және аудармалары
Мағжан поэзиясы
Қазақ лирикасының сыршылдығын тереңдетіп, адамның нәзік сезімдеріне тіл бітірді. Бұл, әсіресе, махаббат лирикасында анық байқалады. («Сүй, жан сәулем», т.б.)
Ол экологиялық тақырыпты ерте көтерген ақындардың бірі саналады. Техникалық прогресті терістемей, оның ұлттық-мәдени және рухани дәстүрлерге қауіп төндіруіне қарсы болды. («Айда атыңды, Сәрсембай», «Шойын жол»)
Мағжан поэмалары
Қазақ поэмасының баяндау стилін жаңғыртып, оны суреткерлік арнаға бұрды. Поэмаларында лирикалық тереңдік пен эпикалық кең тыныс қатар өрілді.
- «Батыр Баян»
- «Оқжетпестің қиясында»
- «Қойлыбайдың қобызы»
- «Өтірік ертегі», «Шын ертегі»
Педагогика және ағарту
Ақын шығармашылығының маңызды салаларының бірі — білім беру ісі. Ол мектеп оқушылары мен мұғалімдерге арналған еңбектер жазды:
- «Педагогика» (1922, 1923)
- «Бастауыш мектепте ана тілін оқыту жөні» (1925)
Сондай-ақ Ақан сері, Базар жырау, Әбубәкір Диваев туралы зерттеулер жазып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинауға үлес қосты.
Аударма және проза
Мағжан аударма саласына ерекше мән берді. Гете, Гейне, Лермонтов, Блок, Фет сияқты ақындардың өлеңдерін, Горький және басқа да қаламгерлердің прозалық шығармаларын қазақ тіліне аударды.
«Шолпанның күнәсі» әңгімесі арқылы қазақ әдебиетіне психологиялық талдау мен сана ағымы тәсілдерін енгізгені атап өтіледі.
Көпке танымал өлең
Мағжанның әйгілі шығармаларының бірі — «Мен жастарға сенемін».
Қайтыс болғаннан кейін: ақталуы және мұрасы
Кеңестік қуғын-сүргіннің құрбаны болған Мағжан Жұмабайұлының есімін ақтау ісі 1958 жылы басталды. Ресми комиссия құрылып, таңдаулы лирикаларын жариялау туралы ұйғарым жасалғанымен, іс жүзінде ұзақ уақыт нәтиже бермеді.
1960 жылы Түркістан әскери округі әскери трибуналының шешімімен ақын толық ақталды. Алайда бұл ақпарат Қазақстан Жазушылар одағы мен ғылыми мекемелерге кеңінен таратылмай, ел жұртшылығы Мағжан мұрасымен ұзақ жылдар бойы толық таныса алмады.
Ақын шығармалары Қазақстанда 1989 жылдан бастап қайта жариялана бастады. 1995 жылдан бері бірқатар ғалымдар тобы Мағжан шығармаларын жүйелі түрде жариялау ісін қолға алды.
Есімін ұлықтау
- Алматы мен Петропавл қалаларында көшелерге Мағжан есімі берілді.
- Петропавл қаласында және туған ауылында ескерткіш орнатылды.
- Солтүстік Қазақстандағы бұрынғы Булаев ауданы 2000 жылы Мағжан Жұмабайұлы ауданы болып аталды.
Мемориалдық мұражай және ескерткіш
Мағжан Жұмабайұлының мемориалдық мұражайы
Ақынның 100 жылдық мерейтойына орай 1993 жылы ашылды. Мұражай Мағжан Жұмабайұлы ауданындағы Сарытомар ауылында, ақын оқыған мектеп ғимаратында орналасқан.
Мұнда ақынның шығармашылық өміріне қатысты қорлар мен материалдар жинақталған. Құжат көшірмелерінің бір бөлігі Алматы, Петропавл, Омбы қалаларында және кейбір аудандарда сақталған. Мұражайдың жалпы аумағы — 60 м².
Мағжан Жұмабайұлы ескерткіші
Ескерткіш Петропавл қаласында Мағжан Жұмабайұлы және Интернационал көшелерінің қиылысындағы алаңда орналасқан. Авторы — мүсінші Марат Әйнеков.
Композиция граниттен жасалған, биіктігі шамамен үш метр, отырған бейнедегі ақынның иығында ойдың нышаны ретінде қаршыға бейнеленген. Ескерткіш 1993 жылы ақынның 100 жылдығында ашылды.
Киношежіре
| Жыл | Атауы | Режиссер | Өндіріс |
|---|---|---|---|
| 1990 | «Мағжан» (деректі фильм) | Қ. Умаров | «Қазақтелефильм» |
| 1994 | «Алаш туралы сөз. Алашорда» (деректі фильм) | Қ. Умаров | «Қазақтелефильм» |
| 2009 | «Алашорда» (деректі фильм) | Қ. Умаров | «Қазақфильм» |
Таңдамалы шығармалар тізімі
- «Үзік» жинағы (Орал, 1912)
- «Шолпан» өлеңдер жинағы (Қазан, 1912)
- «Өлеңдері» (Қызылорда, 1922)
- «Өлеңдері» (Ташкент, 1923)
- «Шығармалары» (Алматы, 1989)
- «Таңдамалы» (Алматы, 1992)
- «Шығармалар» 3 томдық (Алматы, 1995)