Кәсіп етіңдер, мал табыңдар
Қожыр шалдың өсиеті
Баяғыда өткен заманда, хан Жәнібек тұсында Қожыр деген кедей шал өмір сүріпті. Үш ұлы болыпты. Күндер өте келе шалға кәрілік жетіп, кәсіп етуге шамасы қалмайды. Ақырында ол балаларын жинап:
— Жасым келді, кәрілік жетті. Сендер ержеттіңдер. Енді мал тауып, тамақ асырау менің қолымнан келмейді. Мал табу, күн көру — сендерге қалды. Ай, балалар, кәсіп етіңдер, мал табыңдар. Мені асыраңдар. Қайсың қандай кәсіппен мені асырайсың — айтыңдар, — дейді.
Сонда балалар ойланып тұрып, әрқайсысы өз жолын айтады.
Үлкені — егін
— Дұрыс айттың, ей, ата! Егінге ынтам ауып тұр. Егінмен өмір сүрсем деймін, — дейді.
Ортаншысы — мал
— Егіннен бөлек, мен қой бағуды қалаймын. Мал бақсам, несібем молаяр, — дейді.
Кенжесі — алдау
— Ей, ата, жұрт істейтін кәсіп көп қой. Мен алдауды қалар едім, — дейді.
Шал ұлдарының жауабына разы болып, батасын береді: тұңғышы егін салып, ортаншысы мал бағып күн көрсін; ал кенжесі алдау жолын таңдаса — ол да өз «ерекше кәсібі» деп, Алла жар болсын дейді. Содан үлкені егіншілікке кіріседі, ортаншысы малшылыққа бет бұрады, ал кенжесі ел кезіп, жер шарлап кетеді.
Заңғар тауға жеткен сапар
Кенже ұл — Алдар — қолына таяқ ұстап, белін белбеумен бекем буып, күн-түн жүріп, айлар-жылдар өтіп, бір заңғар тауға келеді. Тау нардай шөгіп, жолын бөгейді. Басы бұлттан асып, төбесі жалтыр тас: аяқ басу қиын, шығу тіпті мүмкін емес секілді.
Түйін ой
Алдар өзіне-өзі: адамды да, Құдайды да, жын-шайтанды да алдауға бет алғанымда, мына тау маған бөгет бола ма — қалай да төбесіне шығамын, дейді.
Сөйтіп, қона жатып, қыстап, таудың тасын қашап, саты жасап, зорға дегенде төбесіне көтеріледі. Шаршап-шалдығып құлап түседі. Біраздан соң есін жиып, көзін ашса — бір байғұс құс оны тас екен деп ойлап, кеудесіне шоқиып мініп алыпты. Алдар шап беріп ұстап, аяғына жіп байлап, қолына қондырып алады: «Жараса — керекке, жарамаса — жібере салам», дейді.
Ақ үйдегі құпия
Жүріп келе жатып, таудың арғы етегінен жұмыртқадай аппақ үй көреді. Маңайы гүлденіп, сай-саласы ойлы-қырлы. Алдар «не де болса, осы үйге барайын» деп төмен түседі де, алдымен байқап көру үшін үйдің жабық жерінен сығалайды.
Ішінде бір жігіт пен бір әйел жақындасып отыр екен. Алдар әдейі қатты түшкіреді. Екеуі селк ете қалады: жігіт бір-ақ секіріп, төр алдында тұрған сары сандыққа кіріп кетеді. Әйел шашбауындағы кілтпен сандықты тез бұрап, кілттеп тастайды.
Алдар мән-жайды бірден аңғарып, үйге кіріп: — Ассалаумағалейкүм! — дейді. Әйел қабағын түйіп, үн қатпай отыра береді. Алдар ішінен: «Үндемесең — үндеме, сары сандық та, сен де өз сыбағаңды аларсың», деп мырс етіп қояды.
Алдардың «қонақ сыбағасы»
- Сабада тұрған қымызды көріп, ішкісі келетінін айтады.
- Тойғанша қымыз ішіп, қасында тұрған пісірілген сары қазыны да жеп алады.
- Төрге барып, жібек кілем үстіне жантая кетеді.
Қалжыңдап отырып, Алдар бұл үйдің иесі — сасық бай екенін, оның баласы жоқтығын, ал әлгі әйелдің байдың қырық бірінші қатыны екенін біліп алады. Сандықтағы жігіттің де бұл үйге бекер келмегенін сезеді.
«Бәлгер Құдай» деген айла
Кешке қарай бай келеді. Төрде жатқан бөтен кісіні көріп, ақыра сөйлейді. Алдар болса тайсалмай: — Ол — мен, сенің Құдайың! — дейді де, өзін «бәлгер Құдай», ал қолындағы құсын «көріпкел, біліпкел байғұз» деп таныстырады.
Байдың өмір бойғы тілегі — бір бала. Қырық қатын алған, бақсыға да, балгерге де қаралған, бірақ үміті ақталмаған. Сондықтан ол Алдардың сөзіне сенгісі келеді. Ақыры бар жағдайын айтып, көріпкелдің не дейтінін сұрайды.
Алдардың «бал ашуы»
Алдар бақсыша ойнап, жынын шақырғансып, сарнап жүріп әлгі сары сандықты айнала береді: ұрып көреді, тыңдайды, шертіп көреді. Ақырында «балын» айтып салады: сандықтың ішінде «қара пәле» жатыр, сол пәле әйеліңе бала бітірмейді дейді. Оны көшірмесе болмайды деп байды иландырады.
Бай бастапқыда күмәнданғанымен, «көшірсе — көшіре қойсын» деп келіседі. Алдар «ыстық су керек» дегізіп, су қайнатады. Осы арада әйел де сырттан кіріп, не боларын күлімсіреп бақылап тұрады.
Сандықтан «пәлені» көшірген сәт
Алдар үй ішін айнала жүріп, әйелдің шашбауындағы кілтін білдіртпей кесіп алады. Сосын бір бақыраш ыстық суды қолына ұстап, сары сандыққа ұмтылады да, аузын ашып жіберіп: — Көш, пері, көш! — деп ыстық суды сандықтағы жігіттің басына құя салады.
Нәтиже
- Басы күйген жігіт атып шығып, қашып кетеді.
- Әйел ұяттан өртеніп, іші күйіп қалады.
- Бай зәресі ұшып, талып жатады.
- Алдар күлкісін әрең тияды.
Біраздан соң бай есін жиып, орнынан тұрады да, Алдарға алғыс айтып, садақа ретінде сый ұсынбақ болады. Тіпті «пәле қайта келіп жүрмесін» деген қауіппен, Алдардың көріпкел құсын да сатып алғысы келеді.
Құсқа саудаласқан қулық
Алдар әуелі: — Өмірлік жолдасым еді, байғұзымды сатпаймын, — деп шалқаяды. Бай жалынып-жалбарына береді. Ақыры Алдар «тек сіз үшін ғана» деп, құсын елу жылқыға бағалайды: қырыққа берсем — өмір бойы өкінем дейді.
Екі қу бірін-бірі сөзбен де, есеппен де «жеңбек» болып, ұзақ саудаласады. Ақырында Алдардың айласы асып, бай елу жылқы беріп, байғұзды сатып алады.
Алдар болса құсымен қоштасқансып, біраз күн қона жатып, қазы-қарта жеп, қымыз ішіп, әбден тойынады да, жөніне кете барады.