Қазіргі диқанның көзі ашық
Жиналыстан кейінгі күй
Ол жиналыстан көңілсіз қайтты. Көкшетаудың бас-аяғына жиналған қалың жұрттың алдына жалғыз шығарып, кеудесіне орден қадаған сәттің қуанышы да көңіліне қонбады. Керісінше, іштей қысылып, өзіне-өзі сыймай қалғандай болды.
Самаладай шамның сәулесі жан-жағынан анталап тұрғандай, салтанатты сарайдағы жұрттың назары бір өзіне ауғанда, қошеметке толы алақан дүбірі үйді басына көтергенде, қысылшаң жігіт не істеп, не қойғанын білмей қалды. Тер бұрқ етті. Аузына сөз түспеді. Құрғаған тамағын жібіту үшін алдындағы суға қолын қайта-қайта созып қояды. Кейін қанша ойланса да, не айтқанын есіне түсіре алмады: ауыздан шыққан сөздер оқыс үркіп ұшқан торғайдай ғайып болды.
Жұрт естіген жалғыз сөйлем
«Алдағы уақытта да аянбай еңбек етем».
Жұрт, әрине, Әутен Қуандықовтың аянбай еңбек ететінін біледі.
Еңбекке келгенде — мін жоқ
Әутен Жарқайың фермасын басқарғанына жеті жылдан асып барады. Жыл сайын егін піскен бойда мал фермасының тауқыметін балалы-шағалы әйеліне қалдырып, өзі комбайнға отырады. Өткен жылы Қостанайдың атақты комбайншысы, Социалистік Еңбек Ері Сартаймен жарысып, биыл да уәдесін асыра орындады.
Еңбек десе бұның аянып қалған жері жоқ. Жынына тиетіні — жұрт алдында екі ауыз сөздің басын қоса алмауы. «Алдағы уақытта аянбай еңбек етем» дегені де сөз емес сияқты көрінеді оған: жиырма жылдан бері Көкшетау даласында егінмен қатар түскен диқандардың қайсысы жанын аяп еді?
Орақ кезіндегі өмір
- Штурвалды тас қып ұстап, қол қарысып, уыс жазылмай қалатын шақтар болады.
- Күндіз күлкі, түнде ұйқы ұмытылады; үш мезгіл асқа да уақыт табылмайды.
- Синоптиктің «жаңбыр», «қар» деген сөзі жұрттың зәресін алады — бірақ комбайн тоқтамайды.
Қазір колхоз басшыларының өзі «Кішкене демалыңдар, көз іліндіріп алыңдар» деп жүгіріп жүреді. Бірақ қызуға құныққан комбайншылар тыңдамайды. Дегенмен, шыдамның да шегі бар: әлденеше күн көз ілмегендер таң алдындағы тәтті ұйқыда талықсып, штурвалдан ұшып түсіп жатады.
Әутеннің «ерекше» қасиеті
Абырой болғанда, Әутен ұйқыға шыдамды. Қатар-құрбылары «мынау түйе секілді ұйқыға да төзімді» деп қалжыңдайтын. Бір жолы астанадан келген жазушы да осы мінезіне таңырқап, «жүйрік аттар жайшылықта өзін жасырып, қарабайыр жабы сияқты болады» деп тұспалдаған.
Әутеннің жауабы қысқа ғана еді: «Мен қайдан білейін. Ол кезде, әйтеуір, өзім ұйықтамаймын».
Атақтың салмағы
Қара күшке келгенде теңдесі жоқ: бала күнінде-ақ қол-аяғы жуан, төртбақ денесі құдды қорғасыннан құйғандай нығыз болатын. Қай баламен күрессе де, бір сілтегенінен шықпайтын. Сол үшін ауылдастары «Палуан бала» дейтін.
Бірақ «атақты болам» деп әдейі азапқа түсіп жүрген жоқ. Қай жиналыс болса да, жұрт алдына сүйреп шығарады. Екі сөздің басын қосуға қиналатынын біле тұра, көп ішінен сөз береді. Малшылар атынан құттықтау да, «өнегелі тәжірибеңді айт» деген өтініш те көбіне соның мойнына артылады. Ал Әутен кейін не айтқанын есіне түсіре алмай, дал болады.
Дала, суық жел және ертеңнің уайымы
Колхоз орталығынан шыққалы бері асықпай маң-маң басып келе жатқан Әутен бір сәт кілт тоқтады. Кепкасын қолының сыртымен кейін ысырып, сұрғылт жүдеу аспанға қарады. Теріскейден соққан қара суық жел әлі қатты. Күз басында зябь болып жыртылған қара жер қарауытады. Егін орағы аяқтала бергенде түскен жұқа қарды қара дауыл әлдеқашан ұшырып әкеткен.
Биыл ылғал тапшы. Мерзімінен ерте түскен суықтан қара жер тоңқылдап қатып қалыпты. Көптен бергі қорқыныш қайта оралды: «Келесі жылы астық қалай болар екен?»
Тәуелділік
Қазақстан тыңы табиғаттан әлі толық тәуелсіздік ала алмай отыр: кей жылдары ылғал аз болып, егін дер кезінде себілсе де өнбей қалады.
Арман
«Сібір өзендері кері ағады» деген сөз шын болса, ылғал тұрақтап, өнім де тұрақты болар еді.
Түйін
Ылғалдылық пен құнарлылық тұрақты болмайынша, тұрақты өнімге қол жеткізу қиын.
Кеше мен бүгіннің таразысы
Бұл өңірдің бұрынғысы мен бүгінін бес саусағындай білетін Жарқайыңның көнекөз қариялары шүкірлікті көп айтады. Жастар әр жиналыста бір-бірінен мін іздеп, ауыр сөз айтып жатқанда, олар кәдімгідей қынжылады.
Қариялардың еске салуы
«1937 жылы алғаш ұйымдасқанда небәрі екі мың гектар егістігіміз болған. Гектарынан әрең дегенде төрт центнердей ғана алатынбыз. Бүкіл колхоздың өнімі сегіз мың центнерден аспайтын…»
Ал қазір колхоз жыл сайын миллион пұттан астам астық тапсырады. Орталықта мәдениет сарайы салынған — сәулеті аудан орталығының өзінде жоқ. Үлкен жиын болса, жұрт осы колхозға ағылып келеді.
Әутен мұндай «Құдайдың бергені» дегенге ішінен жымиып қояды. Бұл — маңдай терге малшынып, күн-түн қатқан қажырлы еңбектің ғана нәтижесі.
Тыңның жиырма жылы: ұстаз, техника, ұрпақ
Тың игеру басталғанда Әутен тоғыз жаста еді. Сол жылы алғаш рет көмекші болып комбайнға отырды. Бұрын мал соңында жүріп дағдыланған ауыл баласына үй іргесіне соқа түсу — даланың өзін өзгерткен үлкен құбылыс болып көрінді.
Бұл өзгеріс тек «қарын тойдыру» үшін ғана болған жоқ: ол халықтың мүмкіндігін ашып, рухани қайта түлеуіне де із қалдырды. Кеше ғана қойшы мен жалшының баласы тыңның арқасында жаңа мамандықтарға ие болды, күрделі техниканың тілін меңгерді.
Еркін Бәтенов — ұстаздың орны
Солардың бірі — атақты комбайншы Еркін Бәтенов. Әутеннен алты жас үлкен. Кеше ғана мектептен шыққан көк шыбық баланы алғаш рет комбайнға отырғызып, штурвалды қалай ұстауды үйреткен де сол. Тетіктің тілін шәкірттің зердесіне құя берді, жалықпады.
Палуан болып күреске түспегеніне өкінбейді: тыңдағы еңбек майданының өзі — күрес. Жеңгені де бар, жығылғаны да бар. Бірақ бейнеттен қашпады, қиыншылыққа қайысқан жоқ.
Қуаңшылық, қара дауыл және ғылымның жауабы
Қуаңшылық жылдары көктемей жатып күйіп кеткен егінді көргенде, төгілген тердің зая кеткеніне іші күйсе де, сыр бермеді. Кей жылдары қара қыртыс құйқасын түбіне дейін қопарып тастаған жерге аптап түсіп, құнарынан айырылған күлдей қара топырақ көк аспанды торлады. Павлодар жақта қара дауыл көз аштырмай соғып, жүздеген гектар егістік топырақ астында қалды. Егіннің басы қылтиып шыққан сабағы көмек сұраған бала қолындай көрінгенде, өмірі жыламаған жігіттің де көзіне жас келді.
Шортандыдағы шешім
Диқандар мен ғалымдар тың өлкесінің болашағын сақтап қалу үшін күресті. Академик Бараев жетекшілік еткен Шортандыдағы Бүкілодақтық астық шаруашылығы институты жел соқса да ұшпайтын, құнарын сақтайтын әдісті алғаш жүзеге асырып, эрозияға қарсы жаңа агротехникалық жүйе жасады. Бұл Қазақстан егіншілігі тарихындағы аса маңызды жаңалық болды.
Енді әр жерде өнімділік өсіп келеді. Атақты Михаил Довжик гектарынан үнемі жиырма центнерден өнім алады. Қазақстан тыңының шаруашылықтары да түбінде осы деңгейге жетуі керек.
Тұрақты өнім туралы ой
Қазақстан диқандары кейінгі екі жыл қатарынан Отан қоймасына миллиард пұт астық құйды. Бұл — қапысыз даярлықтың, техника мен адам күшін күні бұрын жұмылдырудың нәтижесі. Бірақ халық жүйкесін қашанғы домбыраның қатты бұралған құлағындай шиыршықтауға болады?
Кеш көктем, ерте күз
Бұл жақта көктем кеш шығып, күз ерте түседі. Ашық күн аз. Жаңбырлы күз піскен егіннің өзін ысырапсыз жинауға кедергі жасайды. Сондықтан табиғатқа лайық жаңа сорттар керек: тез пісетін, аязға ұрынбайтын, бұршаққа төзімді, нәрін сабағына емес, дәніне жинайтын сорттар.
Құнардың заңы
Егістік жер — мезгіл-мезгіл тыңайтқышпен қоректендірілмесе, құнары азаяды. Қанша өнім алғанымызға масаттанумен қатар, жерді ұқыпты пайдалануды, құнарлылықты тұрақты арттыруды да ұмытпау керек.
Қазіргі диқанның көзі ашық, көкірегі ояу. Қазақстан тыңы дүниеге мүлде жаңа тұрпатты диқан әкелді. Жиырма жылдың ішінде өз ұрпағы, өз жеткіншегі өсіп-жетілді: тепсе темір үзетін өрімдей қыз-жігіттер енді осы кең даланың ертеңгі қожасы.
Үйге қарай жақындаған сәт
Трактордың үні жақыннан шықты. Әутен еңсесін тіктеп қараса, өз ауылы — Жарқайыңға таяп қалыпты. Тракторшы таудай шөп үйген тіркемені ферма үйлерінен әріректе тұрған мал қораға тартып барады. Күзгі күн де кәдімгідей кешкірген.
Үй алдында үбірлі-шүбірлі үш бала ойнап жүр. Әкелері облыс орталығына барғанда көгілдір «Москвичті» гаражға қалдырған. Гараждың есігі аңырайып ашық тұрғанын көргенде «ой, күшік» деп ішінен тынады: үлкені машинаға әуес, көз тайса — соған жетеді.
Үйге тіпті жақындап қалды. Мұржадан түтін шықпайды — сірә, әйелі мал қорада жүрген болар. Қаздар әр үйдің алдында үйір-үйір болып шұбырады. Өзен жағынан сиыр мөңірейді. Жар басына мінбелене салынған шиферлі аппақ үйлердің айналасы жалаңаш: қазақ ағаш өсіруге қырсыз...