Барлыбек Сыртанов 1866 жылы Жетісу жерінің Қапал уезінде дүниеге келген
Барлыбек Сыртанов: білім, жауапкершілік және ұлттық ойдың оянуы
Барлыбек Сыртанов 1866 жылы Жетісу өңірінің Қапал уезінде дүниеге келді. Әкесі — көзі ашық, көргенді, парасатты адам болған. Барлыбек Верный қаласындағы ерлер гимназиясына түсіп, оқуын үздік аяқтайды. Тұрмыстық қиындықтарға қарамастан, ол білім жолын тоқтатпай, алға ұмтыла береді.
Гимназия директоры Д. Новак оның білімге деген ерекше ынтасын байқап, Жетісу әскери губернаторына өтініш жасап, Сыртановтың оқуын Санкт-Петербургте жалғастыруына мүмкіндік сұрайды. Нәтижесінде Барлыбек 1886 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыстану факультетіне оқуға қабылданады.
Негізгі деректер
- Туған жылы
- 1866
- Өңірі
- Жетісу, Қапал уезі
- Университет
- Санкт-Петербург
- Факультет
- Шығыстану
Түйінді ой
Санкт-Петербургке барған қазақ жастары үшін білім — жеке мақсат қана емес, ел аманатын арқалаған қоғамдық міндетке айналды. Осы жауапкершілік оларды біріктіріп, жаңа ұйымдық тәжірибеге жетеледі.
Петербургтегі қазақ студенттері және ортақ орта
Сол жылдары Санкт-Петербургте Қазақстанның әр аймағынан келген жастар көбейе бастады. Олардың қатарында Оралдан Бақытжан Қаратаев, Қостанайдан Жанша Сейдалин, Көкшетаудан Мәмбетәлі Сердалин, Ақтөбеден Абдолла Теміров, сондай-ақ Бақтыгерей Құлманов сияқты білім қуған азаматтар болды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында айшылық алыс жолды еңсеріп, империя астанасына білім, ғылым, мәдениет үйренуге барған осы топ бір мәселені анық түсінді: жұрт ісін «түс көрмей, ояу жүріп» іздеу — мақсат. Бұл ұстаным оларды ұйымшылдыққа, өзара сүйеніш болуға, әрі қоғамдық ойдың жаңаруына алып келді.
«Жерлестер» ұйымының тууы
Студент жастар құрған «Жерлестер» (землячества) ұйымы — қазақ тарихындағы ең алғашқы ұйытқы болған жастар бірлестіктерінің бірі. Ол бастапқыда бір өңірден, бір топырақтан шыққан мұқтаж студенттерге қолдау көрсету мақсатында құрылды.
Алайда уақыт өте келе ұйымның қызмет аясы кеңейіп, ортақ тағдыр мен ортақ жауапкершілік сезімі саяси-әлеуметтік мәселелерге алып келді. Жиындар өткізу, пікір алмасу, танымды кеңейту секілді әрекеттер ұлттық қайраткерлердің қалыптасуына ықпал етті.
Замана тынысы: қысым күшейген кезең
ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап қазақ жерінің Ресей империясы құрамына толық кірігуі отарлық басқарудың мүддесіне сай жүргізілді. Жердің жырымдалуы, тұрмыстың қиындауы, саяси-құқықтық қатынастардың өзгеруі ұлттық болмыстың әлсіреуіне әсер етті. Бұл ахуалдың ауырлағанын көзі ашық жастар анық сезінді.
Осындай күрделі кезеңде Петербургке аттанған қазақ жастары ел үмітімен шықты. М. Тынышбаев ұстазы Барлыбек Сыртанов туралы естелігінде: қиыншылыққа қарамастан, «Жетісу деген бір түкпірден қазақ көрмеген, естімеген жерге Барлыбек жалғыз кетті» деп жазады. Жетісудан алғаш болып аттанған Барлыбекті ел болып шығарып салып, жолына жиналған-тергенін ұстатқан.
Университетке келген әрбір қазақ баласы өзімен бірге ел аманатын арқалап келді. Бұл сезім олардың бірігуіне, мақсат айқындауына, қоғамдық қызметінің бағытын таңдауға тікелей әсер етті.
Неліктен ұйымдар астыртын жұмыс істеді?
1886–1887 жылдары студенттік және революциялық қозғалыстар жиілеп, билікті алаңдатты. 1887 жылы 1 наурызда Александр ІІІ патшаға қарсы қастандық әрекетіне байланысты саяси бақылау күшейді. Патша өкіметі университеттерге 1884 жылы бекітілген жаңа Жарғыны қатаң енгізіп, студенттік бастамаларға кең ауқымды шектеу қойды.
Жаңа Жарғының салдары
- Ұйымдар мен үйірмелер құруға тыйым салынды.
- Қаржылай қор жинауға және концерт сияқты жиналыстарға шектеу қойылды.
- Қарсылық білдіргендерге сөгіс, карцер, уақытша қуу немесе оқудан шығару қолданылды.
Тұрмыстық бақылау
Демалыста өз еліне немесе басқа қалаға бару үшін де рұқсат қажет болды. Мысалы, Абдолла Теміров Торғай облысына қайту үшін арнайы өтініш жазып, рұқсат сұраған. Осындай жағдайда студент жастар маңызды саяси және рухани шараларды астыртын өткізуге мәжбүр болды.
Қазақ «Жерлестері»: құрам, ықпал, тағдыр
1880 жылдары Санкт-Петербургтің жоғары оқу орындарында 20-ға жуық «Жерлестер» ұйымы болып, мүшелері 1500-ге жуық студентті қамтығаны айтылады. Сібір, Поволжье, Кубань, Дон, Таврия, Новгород, Украина, Грузия, Армения секілді түрлі жерлестік бірлестіктер тұрақты жұмыс істеген.
Осындай ортада қазақ жастары да өз «Жерлестер» үйірмесін құрды. Оның ішінде Барлыбек Сыртанов, Мәмбетәлі Сердалин, Бақытжан Қаратаев, Абдолла Теміров және бұлардан бұрын шығыстану факультетінде оқып жүрген Бақтыгерей Құлманов болды.
Оқу бағыттары және тұлғалар
| Тұлға | Өңірі | Бағыты |
|---|---|---|
| Барлыбек Сыртанов | Жетісу | Шығыстану |
| Бақытжан Қаратаев | Орал | Заң |
| Абдолла Теміров | Ақтөбе (Ырғыз өңірі) | Заң |
| Мәмбетәлі Сердалин | Көкшетау | Жаратылыстану |
| Бақтыгерей Құлманов | — | Заң → шығыс тілдері |
Қуғын және сынақ
1887 жылғы оқиғалардан кейін көптеген студент оқудан шығарылып, бақылауға алынды. Қазақ жастарының арасынан Мәмбетәлі Сердалин революциялық қозғалыстар мен студенттік жиындарға жиірек қатысқаны үшін оқуынан шығарылып, Көкшетауға полиция бақылауына жіберіледі. Соған қарамастан, ол кейін зиялы, экономист-ғалым ретінде танылды.
Тіл білімі мен академиялық жетістік
Бақтыгерей Құлманов араб, парсы, түрік және татар тілдерін еркін меңгеріп, университетті жоғары ғылыми атақпен тәмамдаған алғашқы оқымысты қазақтардың бірі болды. Ол кейін Ресейдің І және ІІ Мемлекеттік думасының депутаты, Алаш қозғалысы тұлғаларының бірі ретінде танылды.
Елге қызмет: білімнің қоғамдық мәні
1890 жылы Барлыбек Сыртанов, Бақытжан Қаратаев және Абдолла Теміров университеттің толық курсын ойдағыдай аяқтады. Білім нәтижесі олардың беделін арттырып қана қоймай, қызмет жолына да ықпал етті: Бақытжан Қаратаевтың дарын-қабілетін патша әкімшілігі де байқап, Сенаттың екінші департаментіне қызметке жолдама береді.
Сыртанов
Шығыс тілдері негізінде І дәрежелі диплом алды (араб, парсы, түрік, татар тілдері).
Теміров
Университетті алтын медальмен тәмамдады.
Қаратаев
Заң факультетін алтын медальмен бітірді.
Әлихан Бөкейханов 1890 жылдары Петербургке барғанында Барлыбек Сыртанов пен Абдолла Теміровтің оқуын аяқтап, елге қызмет етуге кіріскен кезі екенін атап өтеді. Кейін 1911 жылы жазда Әлихан Бөкейханов Барлыбекпен келелі істерді талқылап, құшақтасып қоштасқанын «Қазақ» газетінде еске алады.
«Жерлестерден» Алаш идеясына дейін
«Жерлестер» ұйымында шыңдалған дүниетаным ХХ ғасырдың басындағы Алаш идеясына ұласты. Бұл жол ашқан дәстүрдің арқасында Санкт-Петербургте оқыған қазақ жастарының қатары көбейді. Олардың қатарында ақмешіттік С. Лапин, семейлік Д. Сұлтанғазин (Шоқанның немере інісі), оралдық Ә. Ниязов, қарқаралылық Ә. Бөкейханов және басқа да азаматтар аталады.
Қорытынды
Ресей астанасының қақ төрінде құрылған «Жерлестер» ұйымы — сан ғасырлық ұлт-азаттық қозғалыстың бір қыры, әрі мемлекеттік деңгейдегі идеялардың қайнар көзіне айналған құбылыс. Кейін елге оралған тұлғалар бұл тәжірибені қоғамдық қызметке, ұлттық мүддеге жұмсады. Барлыбек Сыртанов бастаған осы орта Алаш қозғалысына да елеулі ықпал етті.
Барлыбек Сыртанов 1914 жылы 26 қарашада өкпе ауруынан кенеттен қайтыс болып, Қапал жеріне апарып жерленді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы