Сен жәудән жәмәнсің
Тілден туған бәле
«Басқа бәле тілден» деген рас екен. Жаны мұрнының ұшына келген бір сәтте Тортай шал: «Е, Құдай, маған тіл беріп, қасқайтып қойғанша, неге мылқау қылып жаратпадың?!» — деп жылаған көрінеді.
Қырманның қапырық күні
Шілденің ыстығына соғыстың от-жалынының қызуы қосылғандай, сол жаз қазан қайнатар аптап болды. Алапат ыстыққа шыдамай, ерні тілім-тілім жарылып, қанталап кеткен Тортай шалдың өзі қызыл шырайлы, негізі сары кісі еді. Сондықтан аузын орамалмен таңып жүреді.
Ол молотилканың тойымсыз өңешіне бидайды бау-бауымен лақтырады. Қарамайдың иісі аралас шаң-тозаң қарттың қасы-көзін, аузы-мұрнын тұтып, ақ орамалын әп-сәтте кірлетіп жібереді.
Ауыл мен қырман арасы алыс. Қарт кісі жаяу жеткенше ентігіп қалады. Ал Тортайдың өз малы — Көк Әңгі — егін орағы басталғалы бері иесінің тақымына тимей, балалардың қолында жүр.
Арқанбайдың «тәртібі»
Тортай шал бригадир Арқанбайға талай мәрте өтінді: жұмыстан қашпайтынын, тек есегіне тимеуін, жаяу жүрудің өзі үшін тым ауыр екенін айтты. Бірақ Арқанбайдың жауабы қорлықпен аралас зекіру болды: соғыс уақытында «есек аяу» — «зиян ойлау» сияқты көрініп, Тортайды сөзбен жаныштап тастады.
Осыдан кейін Көк Әңгі элеваторға бидай таситын балалардың тақымында кетті. Еңкейген кәріге жаяу жол — жүк, ал хайуанға артылған қап — қасірет.
Көк Әңгідің «арызы»
Шаңқай түсте қырманның тіршілігі саябырсығанда, Тортай шал мая түбінен көлеңке тауып, арқасын сүйеп мүлгіп отыр еді. Бір жұмсақ леп бетін шарпығандай болып, көзін ашса — қарсы алдында мұны иіскелеп Көк Әңгі тұр.
Орнынан әрең тұрып, шал есектің мойнынан құшақтай алды. Тура бір қан майданда жүрген жалғыз ұлы Нұртай қайтып келгендей, көңілі босап, көзінен жас шықты.
Ұзақ ақырған үн
Сол сәтте Көк Әңгі көлеңкеде жатқан жұртты шошыта жаздап, ішін тартып, үзіп-үзіп ұзақ ақырды. Бұл ақырыста оның «арызы» бардай еді: күні-түні арқасынан қап түспей, жол азабы, үстіндегі баланың қамшының астына алатын қорлығы — бәрі соның ішіне жиналғандай.
Тортай шал мұны түсінгендей, есектің қысқа жалын тарақтап, кекіліне жабысқан тікендерін тазартты. Жауыр бола бастаған арқасын сипап, тым мейірленіп кетті. Бірі күлді, бірі күрсінді: «Жалғыз баласынан хат жоқ, көңілі жарым ғой» деді.
Бәле неден басталды?
Тортай шал Көк Әңгіні мая тасасына байлап, алдына қос уыс бидай салды. Осы арада қаптар дайын болып, басқа есектерге артыла бастады. Ал Көк Әңгіге мініп жүрген Жақаш бала оянып, жан-жағына алақтап, есегін таппай қалды. Бәле содан басталды.
Арқанбай бригадир шолақторы атын алқындырып жетіп келіп, балаларға ақырды. «Қашып кетті» деген сөзге сенбей, маяның ар жағын көрсеткенде — Көк Әңгі сол жерде тұр.
«Есегімді бермеймін»
Жақаш есекті әкеліп, жауырын істік ағашпен шұқылай бергенде, Тортай шал көлеңкеден серейе тұрып, ноқтасына жармасты: «Арқасының жауыры асқынып кетті, қаны шығып тұр. Хайуанда да жан бар ғой. Обал қайда? Есегімді бермеймін» — деді.
Арқанбай қуып жетіп, жұмысты тоқтатпауды, әр минуттың қымбат екенін айтып, әңгімені бірден «жау», «сатқын» деген жаламен улады. Күйінген Тортай шал аузын таңып жүрген ақ орамалды жұлып тастады. Қақ-қақ айырылған ернінен қан шып-шып шығып: «Арқасын көрмейсің бе, жауырдан қызыл еті ырсиып кетіпті ғой» — деді.
Ақыры Тортай шал ашынғаннан жерге отыра қалып: «Е, Құдай! Не менің көк есегім өлмеді, не өкімет құрымады!» — деп жерді тоқпақтады.
Сол бір ауыз сөз кейін оның тағдырын төңкеріп жіберді.
Трашпенке, тұтқындау
Арада көп өтпей қырманға екі жирен жеккен трашпенке жетті. Артынан Арқанбай да келді. Милиционерлер молотилканы тоқтатып, Тортайдың қолын қағып жіберді.
Қарапайым сұрақ, ауыр үкім
- «Атың кім?» — «Тортай».
- «Сен тұтқындалдың» — «Не үшін?»
- «Оны ауданға барғанда білесің».
Жұрт трашпенкені қоршап қалды. Рахым ақсақал араша түспек болды, бірақ оны кеудесінен итеріп тастады. Тортайдың қолын қайырып байлап, арбаға мінгізіп әкетті. Қатын-қалаш, бала-шаға шулап, Арқанбайды қарғады.
Боранды түрмесі
Борандының түрмесі аудан шетінде, терең сайдың жарлауыт жағында еді. Биік дуал, үстінде тікенек сым. Сыртынан қарағанда сәнді көрінгенімен, ішіне кірген соң жарық та, жылу да азаяды — қорлық көбейеді.
Темір есік шиқылдап ашылды да, қайта тарс жабылды. Тортай сүрініп барып құлады — еденде сұлап жатқан адамдардың үстіне түскен екен.
Тройка
Екі күн, екі түн нәр татқызбады, бір қасық су да бермеді. Сосын ұзын дәлізбен алып жүріп, ішке мылтықтың ұшымен итеріп кіргізді. Төрде қабағы қатқан үшеу отыр екен — кейін білді, бұларды «тройка» дейді. Бұл азаматтық сот емес, әскери сот: «аса қауіптілердің» тағдырын бір сәтте шеше салатын үрейлі орын.
«Фамилия?!»
Ортада отырған қасқабас, таңқы мұрын: «Фамилия?!» — деп дүрсе қоя берді. Тортай тосылып: «Әкемнің аты — Сартай…» — дегенде, үшеуі қарқылдап күлді. «Әкесі Сартай, өзі Тортай… хайуан» деп мазақтап, әңгімені бірден «өкіметті жек көру», «фашистерге тілеуқор болу» дегенге бұрып әкетті.
Тортай «ашу үстінде абайламай айтып қойдым» деп жалынғанмен, тыңдаған ешкім болмады. «Өкімет құрымады дедің» — осы жеткілікті еді. Хаттарды алдыртып, тексеруге де «әуре» көрді. Үкім дайын тұрды: жиырма бес жыл.
Жәмила кемпірдің жолы
Тортайды кемпірімен де қоштастырмады. Елу жыл отасқан жары Жәмила бір дорба талқан арқалап, жаяулап Борандыға жетіп, жолығуға рұқсат сұрады. Бірақ күзет «аты-жөнін айт» дегенде, өмірі күйеуінің атын атап көрмеген кемпір абдырап қалды: «Мыңбұлақтанбыз, Нұртайдың әкесі ғой…» деді.
Ең ауыр хабар
Ақыры «Тортай Сартаев» деген атты Қасқабас айтып берді де, суық хабарды төгіп салды: «Жиырма бес жылға кесілді. Кеше этаппен Әулие-Атаға айдалды».
Жәмила оқ тигендей селк етіп, жерді тоқпақтап отыра кетті. Оны қақпадан итеріп шығарып жіберді.
Сол күні теміржол бойындағы элеватордан қайтқан арбакештер көрінді. Жәмила амалсыз ауылға солармен ілесуге тура келді. Алдыңғы арбаға мініп жатқанда, Жәмиланы таныған Көк Әңгі озаңдата ақырып, қасына жақындады. Қамшы тигеніне елең қылмай, қайта-қайта ақырды.
Жәмила есектің жалынан сипап: «Иең кетті… Иеңді алысқа айдап әкетті. Соны сезіп тұрсың ғой» — деп егілді. «Он екі баламның бәрі қырылып, жалғыз ұлым Нұртай қалған еді, оны да әскерге әкетті. Енді әкесі де, баласы да алыста…» деп зарлады.
Күтпеген телеграмма
Тапа-тал түсте аупартком үйі гуілдеп қоя берді: Мәскеу–Алматы, Алматы–Әулие-Ата, Әулие-Ата–Боранды бағытымен жедел телефон мен телеграмма келіпті: «Совет Одағының Батыры Тортаев Нұртай бара жатыр. Құрметпен қарсы алыңдар!»
Хат-хабарсыз кеткен Нұртайдың батыр болып оралуы — ашық күнгі найзағайдай әсер етті. Бірақ қуаныштың ортасына бір сұрақ килікті: «Батырдың әкесінің жағдайын қалай естіртеміз?» Себебі тройка Тортайды «халық жауы» деп жиырма бес жылға айдатып жіберген еді.
Көмір шахтасынан қайтарылған адам
Аудан басшылығының әбігерінен кейін Қасқабас облысқа хабарласып, Тортайды елге қайтарудың жолын қарастырды. Іздестіру нәтижесінде оның Қарағандыға айдалып, Шерубай шахтасында жүргені анықталды.
«Көрден шыққандай» күй
Шахтаның терең түкпірінен жер бетіне суырып шығарғанда, Сартайұлы Тортай көрден шыққандай еді: жылтыраған екі көзден басқа бет-аузының бәрін қап-қара көмірдің тозаңы басқан.
Оны моншаға түсіріп, жуындырып, сақал-мұртын түзеп, үстіне жаңа киім кигізіп, екі қарауыл қосып, пойызға мінгізіп Борандыға қайта жөнелтті.
Қайта қауышу
Құдайдың құдіреті: Мыңбұлақ қырманындағы аптапта қақ-қақ айырылып, қанап тұратын ерні шахтаға түскелі бері қанамай қалды. Бірақ оның орнына жарылған сызаттарға көмірдің нілі сіңіп, кетпейтін қара жолақ боп қалып қойды.
Соғыстан батыр болып, бір аяғынан айырылып қайтқан Нұртай әкесін Боранды стансасында көргенде: «Көке-ау, ерніңе не болған?» — деп сұрады.
Тірі қалғандардың шүкірі
Тортай ауыр күрсініп: «Бұл көкең көрден шығып тұрған жоқ па… Сен оқтың арасынан аман шықтың, мен жеті қат жердің астындағы көрден қайта тірілдім» — деді.
Сол сәтте ақ жаулығы желбіреп Жәмила да жетіп келді. «Өлгенім тірілді, сөнгенім жанды…» деп шалы мен баласын құшақтап еңіреп жіберді. Вокзал басында тұрған Қасқабастың да көзінен жас шығып кетті.