Азықтың биологиялық әсерлі заттары
Азық қосындылары: қоректік және биологиялық әсері
Азық қосындыларын қоректік және биологиялық әсерлі заттарға тек шартты түрде бөлуге болады. Өйткені көптеген қосындылар екі қызметті де қатар атқарады.
Минералды элементтердің қосарлы рөлі
- Кальций — сүйек тінінің негізгі құрамдасы.
- Фосфор — аденозинфосфат қышқылдары (АТФ) құрамына кіреді.
- Темір — гемоглобин түзілуіне қажет.
- Кобальт — цианкобаламин (B12) құрамына енеді.
- Йод — тироксин гормонының құрамдасы.
Бұл элементтер бір жағынан құрылымдық қызмет атқарса, екінші жағынан организмдегі буферлік жүйелер, осмостық қысым, қышқыл-сілтілік тепе-теңдік және иондық баланс қалыптасуына қатысады. Сонымен қатар олар ферменттерді белсендіретін металэнзимдер мен хелаттық жүйелер арқылы биологиялық әсер етеді.
Гормондық әсері бар қосындылар
Зат алмасу барысына ішкі без гормондарымен қатар азық құрамындағы кейбір қосындылардың да гормон тәрізді әсері болатынын ескеру қажет.
Струмогендік қосындылар
Турнепс, соя және азықтық капустадағы струмогендік қосындылар қалқанша безінің қызметін бұзып, тироксин түзілуіне кедергі келтіруі мүмкін.
Практикалық қолдану бағыты
Қажетті жағдайда гормондық әсері бар қосындыларды жүйке қозғыштығын төмендету, мал мен құсты стресстен қорғау, бордақылауда салмақ қосуды жеделдету сияқты мақсаттарда қолдануға болады.
Ферменттер, ингибиторлар және ферменттік препараттар
Гормон тәріздес заттармен қатар ас қорытуға, әсіресе құстың ас қорытуында, белгілі бір деңгейде азықтың өз ферменттері де қатысады. Сонымен бірге өсімдік текті азықта фермент әсерін тежейтін ингибиторлар болуы мүмкін.
Соядағы трипсин ингибиторы
Соя мен басқа бұршақ тұқымдастарда трипсин әсерін әлсірететін трипсин ингибиторы түріндегі белок болады. Оның белсенділігін төмендету үшін сояны мал азығына қоспас бұрын жоғары температурамен өңдейді.
Ыдырауды күшейтетін препараттар
Қажет болғанда жемшөп қоректік заттарының, соның ішінде жасунықтың ыдырауын күшейтетін ферменттік және микробтық препараттарды қолдануға болады. Олар әсер ету бағыты бойынша төмендегідей топтарға бөлінеді:
Төл мен ауру малдың ас қорытуын реттеу үшін ветеринарияда қолданылатын пепсин, панкреатин сияқты ферменттік препараттар да пайдаланылады.
Антибиотиктер және ас қорыту микрофлорасы
Ферменттік препараттармен қатар медицина мен ветеринарияда зиянды микробтарды жоюда антибиоз құбылысы кеңінен қолданылады. Мал дәрігерлікте жұқпалы (инфекциялық) ауруларға қарсы әртүрлі антибиотиктер пайдаланылады.
Азықтандырудағы қолданылуы
Мал мен құс азықтандыруында ас қорыту жолындағы пайдасыз және зиянды микроорганизмдерді тежеу, ас қорыту қызметін реттеу және қоректік заттардың пайдаланылуын арттыру үшін жиырмадан астам антибиотиктік препараттар қолданылған. Ас қорытуы толық қалыптаспаған төлді іш өтуден (тышқақтан) сақтау мақсатында «Биовит-40» тәрізді қосындылар да пайдаланылған.
Антиқоректік заттар: қауіп, әсері және залалсыздандыру
Мал азығының қоректілігін жан-жақты бағалау үшін оның тиімділігін төмендететін антиқоректік заттардың әсерін де міндетті түрде ескеру қажет.
Ферменттер мен қосындылар
Мысалы, тиаминаза ферменті тиаминді (B1) ыдыратады. Ал соя құрамындағы уреаза, липоксигеназа, гемагглютинин, соланин, трипсин ингибиторы сияқты антиқоректік қосындылар азықтың желінуін шектеп, мал денсаулығына зиян келтіруі мүмкін: бұзауда диарея туындатып, шошқада жем жеуден бас тартуға дейін жеткізеді.
Бұл қосындылардың көбі жоғары температурада залалсызданады. Сондықтан сояны жемге қоспас бұрын, шығу температурасы шамамен 105°C болатын ыстық өңдеуден өткізеді.
Ыстық өңдеудің нәтижесі
Жоғары температура әсерінен соя протеинінің ерігіштігі төмендеп, месқарындағы ыдырауы кемиді. Соның есебінен ішектегі қорытылуы мен сіңірілуі жақсарады.
Алкалоидтар және уланудың алдын алу
Антиқоректік заттарға өсімдіктерде түзілетін азоттық негіздер — алкалоидтар да жатады. Олар жеңіл еритін органикалық қышқылдар мен тұздар түрінде ас қорыту барысында тез сіңіп, организмді уландырады. Әртүрлі өсімдіктерде кездесетін редин, папаверин, хелидонин, аконитин сияқты алкалоидтардан, сондай-ақ бұршақ тұқымдастар дәнінде жиналатын гемагглютинин әсерінен уланудан малды қорғау қажет.
Глюкозидтер, сапониндер және кебу қаупі
Өсімдіктерде судың қатысуымен глюкозаға (глюконға) және басқа қосындыларға (аглюконға) ыдырайтын эфир тәріздес глюкозидтер кездеседі. Олардың көпшілігі зиянсыз, бірақ кейбір түрлерінің уландырғыш қасиеті жоғары болады. Мұндай улы глюкозидтерге қант қызылшасы мен картоп қабығында жиналатын сапониндер, мақта күнжарасындағы госсипол жатады.
Артық мөлшері мал қарынында түзілген газдардың шығуына кедергі келтіріп, қарынның кебуіне әкелуі мүмкін. Қанда шамадан тыс жиналса, эритроциттердің сусыздануына әсер етіп, тыныстануды бұзып, тұншығу қаупін арттырады.
Кейбір глюкозидтер ыдырағанда улы эфир майлары түзіледі; көбіне өсімдік кептірілгенде олар ұшып кетеді. Алайда қысқа мерзімде көп газ жиналып, кекірікпен шығып үлгермесе, месқарын кебуі мүмкін. Әсіресе сапониндер, пектиндер, гемицеллюлозалар, ұшпайтын май қышқылдары сияқты химусты көбіктендіргіш қосындылар әсерінен көбігі жарылмайтын газ көпіршіктері пайда болып, жағдайды ауырлатады.
Газ көбігінің түзілуіне сілекейдің құрамы мен мөлшері, қарынның кілегей қабатының сұйықтығы, буферлік сыйымдылық, pH және басқа да факторлар әсер етеді. Сондықтан жаңа көктеген жайылымдарда мал жайғанда қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау қажет.
Азықтың қоректілігін кешенді бағалау
Мал азығының қоректілігі мен құнарлылығын физиологиялық-биохимиялық тұрғыдан жан-жақты сипаттап, кешенді түрде бағалау қажет. Азықтың қоректену барысында тиімді пайдаланылуы оның сапалық көрсеткіштерімен айқындалады: энергетикалық, протеиндік, майлық, көмірсулық, минералдық, витаминдік және биологиялық құнарлылық.
Жегізілген азық қосындыларын қажетті өнім қосындыларына жоғары дәрежеде айналдыру (конверсиялау) үшін азықтың жалпы қуаттылығымен қатар сапалық көрсеткіштерін де мұқият қадағалап, қорытылған қоректік заттардың зат алмасуда тиімді бағытта игерілуіне ықпал етуге болады.
Құнарлылықтың үйлесімі: тәжірибеден алынған қорытынды
Н. Мак-Коллум мен М. Дэвистің лабораториялық жәндіктермен жүргізген тәжірибелері қоректіліктің жеке көрсеткіштері жоғары болғанымен, азықтың жалпы құнарлылығы теңгерімге тәуелді екенін көрсетеді.
Демек, азықтың энергетикалық, протеиндік, майлық, минералдық және витаминдік көрсеткіштері бөлек-бөлек жоғары болғанымен, тек бір компонентке сүйену жалпы құнарлылықты қамтамасыз етпейді.
Дұрыс бағаламаудың салдары және күнделікті бақылау
Қоректену — мал организміндегі зат алмасуына ең күшті әсер ететін сыртқы орта факторларының бірі. Қоректілік пен құнарлылықты дұрыс бағаламау жемшөп қорын тиімді пайдалануды төмендетіп, азықтандыру нәтижелілігін кемітеді.
Сапасыз азықтандыру немен аяқталады?
- Ас қорыту нашарлайды, зат алмасу бұзылады.
- Өсу-өну мен көбею тежеледі, өнімділік төмендейді.
- Иммундық төзімділік әлсіреп, аурушаңдық артады.
Энергетикалық, протеиндік, көмірсулық, липидтік, минералдық және витаминдік құнарлылықтың кемістігінен туындайтын аурулардың клиникалық белгілері көбіне ауру асқынып, мүшелер мен жүйелер қызметі айқын бұзылғанда ғана көрінеді. Сондықтан күнделікті азықтандыруда қолданылатын азық сапасын тұрақты бақылау қажет.
Бақылау тәсілдері
Қоректік заттар мен минералдық элементтердің жеткіліктілігін қандағы мөлшері арқылы бақылауға болады. Сонымен қатар азықтандырудың малға тигізген ықпалын сыртқы белгілермен және жалпы физиологиялық күйімен де бағалайды.
Биогеохимиялық аймақтар және лимитті факторлар
Азық сапасы мен орта жағдайларының байланысы биогеохимиялық аймақтарда ерекше байқалады. Өсімдіктердің (эпифитотия), малдың (эпизоотия) және адамның (эпидемия) эндемиялық аурулары жергілікті биогеоценоздардағы биохимиялық қоректік тізбекпен тікелей байланысты.
Лимитті фактор ұғымы
Қоршаған орта оптималдық көрсеткіштерінің шектік шекарасынан шығып, биологиялық үдеріске кедергі келтіретін заттар деңгейі лимитті фактор деп аталады. Бір жағынан, мал қажетті қорекпен жеткілікті қамтамасыз етілмесе, екінші жағынан ластанған ортадан зиянды заттар шектен тыс енсе, жергілікті экологиялық жүйе бұзылып, аймақтық биогеоценоздағы тіршілік иелерінің өзара байланысына кері әсер етеді.
Объективті өлшем: азық конверсиясы және экономикалық тиімділік
Іс жүзінде малға жегізілген азық қоректілігінің объективті көрсеткіші — оның қоректік заттарының ас қорыту барысында игеріліп, өнімге конверсиялану дәрежесі. Ол жұмсалған азық бірлігіне өндірілген өнім бірлігімен (сүт, ет, жүн, жұмыртқа, жұмыс) өлшенеді.
Нәтиже неғұрлым тиімді болса…
Аз азық шығынымен мол әрі сапалы өнім өндірілген сайын, өнім бірлігіне жұмсалатын тікелей шығын төмендеп, өзіндік құн азаяды да, мал шаруашылығының экономикалық тиімділігі (рентабельдігі) артады.
Осы тұрғыдан алғанда, азық қоректілігін дұрыс бағалау, шаруашылықта жеткілікті жемшөп қорын дайындау және малды құнарлы азықтандыруды жолға қою — нарық жағдайында мал шаруашылығын табысты дамытудың шешуші факторларының бірі.