Қазақша рефераттар

Жұғу жолдары

ЖИТС-тің жұғу көздері және жұғу жолдары

ДДҰ мәліметі бойынша, 2000 жылдан кейін АИВ жұқтырғандардың саны 40–50 миллионға жетуі ықтимал деп бағаланған. ЖИТС жағдайлары ең көп тіркелген өңірлер: АҚШ, Батыс Еуропа (әсіресе Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия), Орталық Африка және Гаити. Кейінгі кезеңде вирус ТМД елдерінде, Жапонияда және Шығыс Араб елдерінде де жиірек анықтала бастады.

Әдетте ЖИТС қала тұрғындары арасында жиірек кездеседі. Бұған кездейсоқ жыныстық қатынас, шамадан тыс сексуалдық еркіндік, жезөкшелік және басқа да қауіп факторлары ықпал етеді. Көп жағдайда ауруға сексуалдық белсенділігі жоғары жастағы ерлер мен әйелдер шалдығады.

Бала туу жасындағы әйелдер арасында АИВ таралуының күшеюі балалардың да бұл инфекцияға шалдығу қаупін арттырды. Бұрын АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі ерлер болғаны айтылса, кейінгі кезеңде ортақ шприц инелерін қолданумен байланысты есірткі тұтыну өскен сайын, ерлер мен әйелдер арасындағы үлес теңесуге жақындағаны көрсетіледі.

Инфекция көзі

Кімдер жұқтыру көзі болуы мүмкін?

Вирус жұққан адам — вирус тасымалдаушы немесе ЖИТС-пен ауыратын адам — инфекция көзі болып табылады. Белгілер ұзақ уақыт байқалмауы мүмкін болғандықтан, әсіресе вирус тасымалдаушылар қауіпті.

Вирус қай сұйықтықтарда көп болады?

  • Қан, сперма, қынап бөлінділері, емшек сүті — негізгі биологиялық орта.
  • Көз жасы, жұлын сұйықтығы, сілекейде — өте аз мөлшерде болуы мүмкін.

Жұғу жолдары

Медицинада дәлелденген деректер бойынша, қазіргі кезде ЖИТС-тің негізгі жұғу жолдары төмендегідей:

1) Жыныстық қатынас

Негізгі жолдардың бірі. Көп жағдайда жұғу гетеросексуалдық (еркек–әйел) және гомосексуалдық (еркек–еркек) қатынас кезінде орын алады. Кей деректерде ЖИТС жұғуының басым үлесі осы арнамен байланысты екені айтылады.

Ерекше қауіп: анальдық қатынас. Себебі шырышты қабаттың жарақаттануы жиірек болуы мүмкін.

Қауіп артуына әсер ететін жайттар: жыныстық партнердің жиі ауысуы, ЖИТС таралуы жоғары елдерден келген азаматтармен қорғанусыз қатынас, жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың болуы, етеккір кезінде қатынас, зорлық не жарақат қаупі бар практикалар.

2) Қанға тікелей түсу

Бұл бағыттағы негізгі қауіп — ортақ ине-шприц қолдану. Тамыр ішіне есірткі енгізгенде стерильді емес құралдар арқылы вирус қанмен бірге ағзаға түсуі мүмкін.

Сондай-ақ қан немесе қан құрамынан дайындалған препараттарды құю кезінде де жұғуы ықтимал. Қазіргі кезде көптеген елдерде донор қаны қатаң тексеріледі, бұл қауіптің төмендеуіне ықпал етті.

Тәуекел тобына жиі қан құюды қажет ететін аурулары бар адамдар (мысалы, гемофилия) да кіруі мүмкін, сондықтан қауіпсіз әрі тексерілген препараттарды қолдану өте маңызды.

3) Анадан нәрестеге жұғу

АИВ жұққан немесе ЖИТС-пен ауырған әйелден балаға вирус жүктілік кезінде, босану барысында немесе емшек сүті арқылы жұғуы мүмкін.

Егер анасы есірткі қолданса немесе жезөкшелікпен байланысты қауіп факторлары болса, жұқтыру қаупі артуы мүмкін.

ЖИТС қалай жұқпайды?

АИВ-тің шаңмен, ауалы-тамшылы және фекальды-оральды жолмен жұқпайтыны анықталған. Сондықтан күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста мына әрекеттер арқылы АИВ жұқпайды:

  • сүйісу, сөйлесу, түшкіру, жөтелу;
  • қол алысу, құшақтасу;
  • ортақ дәретхана, ванна, душ, бассейнді пайдалану;
  • тағам, ыдыс-аяқ арқылы;
  • сырт киімді алмастырып кию;
  • бір төсекте ұйықтау.

Жәндіктер мен жануарлар туралы

Қан сорғыш және басқа жәндіктер (маса, бит, кене, бүрге, шыбын және т.б.) арқылы жұғу жолдары дәлелденбеген. Үй және жабайы жануарлардан да ЖИТС жұғу жағдайлары тіркелмегені айтылады.

Маңызды түсіндіру

Сілекейден немесе көз жасынан вирус өте аз мөлшерде табылуы мүмкін деген ақпарат болғанымен, бүгінгі күнге дейін тұрмыстық байланыс арқылы жұғу оқиғалары тіркелмегені көрсетіледі. Медициналық көмек алу да өздігінен қауіпті емес: қауіп — қорғаныссыз қанмен тікелей байланыс пен стерильді емес құралдар.

ЖИТС жұғудан қалай сақтануға болады?

Көп инфекциядан сақтанудың тиімді жолы — вакцина. Алайда АИВ-ке қарсы вакцина жасау бағытында зерттеулер жүріп жатқанымен, кеңінен қолданылатын профилактикалық вакцина әлі қолжетімді емес.

Қоғамдық және мемлекеттік профилактика

Профилактиканың басты міндеті — АИВ тасымалдаушыларды анықтап, жұғу арналарын сенімді түрде үзу. Көптеген елдерде бұл үшін жоспарлы лабораториялық тексерулер, донорлық қанды/сперманы/органдарды тексеру, сенім телефондары, консультациялық қызметтер және диагностикалық орталықтар ұйымдастырылады.

Халық арасында санитариялық-ағарту жұмыстарының да маңызы зор: әр адам жұғу жолдарын және сақтану тәсілдерін нақты білуі тиіс.

Жеке бас профилактикасы

  • Салауатты және жауапты өмір салтын ұстану.
  • Кездейсоқ жыныстық қатынастан сақ болу; жыныстық партнер саны артқан сайын қауіп те өседі.
  • Презервативті дұрыс қолдану.
  • Бөтен адамның шприцін, ұстарасын, қайшысын және басқа жеке құралдарын қолданбау.
  • Тері/шырышты қабат зақымданса, бөтен адамның қаны немесе бөліндісімен жанасудан барынша сақтану.
  • Қан құю немесе қаннан дайындалған препараттарды қабылдау қажет болса, олардың АИВ-ке тексерілгенін нақтылау (мүмкін болса, серия нөмірін жазып алу).
  • Маникюр/педикюр құралдарының стерильдігіне назар аудару.
  • Күмән туындаса, міндетті түрде дәрігерге қаралу және АИВ-ке тест тапсыру.

Есте сақтаңыз: денсаулық — жеке жауапкершілік. Ақпараттану, сақтық және уақтылы тексерілу қауіптің алдын алуға көмектеседі.

Қазақстанда ЖИТС-пен күрес жұмыстарын ұйымдастыру

ЖИТС — көп жағдайда ауыр салдарға әкелетін аса қауіпті вирустық дерт. Қазақстанда бұл бағытта мамандандырылған қызмет жүйесі қалыптастырылған: республикалық, облыстық және қалалық ЖИТС-ке қарсы күрес және алдын алу орталықтары, диагностикалық лабораториялар, анонимдік кабинеттер жұмыс істейді.

Қызмет жүйесінің негізгі міндеттері

  1. Қауіп тобына жататын адамдарды тексеріп, АИВ жұққан тұлғаларды дер кезінде анықтау.
  2. Инфекция ошағын анықтап, дәрігерлік бақылауға алып, вирустың әрі қарай таралуының алдын алу.

Елде жүкті әйелдерді тексеру және аноним түрде тексерілу мүмкіндігін кеңейту бағытында жұмыстар жүргізілгені айтылады. Ірі қалалар мен облыс орталықтарындағы лабораторияларда АИВ-ке тексерілу және кеңес алу қолжетімді.

Құқықтық қағидалар

Қазақстан Республикасында ЖИТС-тің алдын алу туралы заңнамалық нормалар қабылданған. Онда алдын алу мен бақылау кешенді міндет ретінде қарастырылып, түрлі мемлекеттік органдардың үйлестірілген жұмысы көзделеді. Сонымен бірге АИВ жұқтырған азаматтарды заңға қайшы түрде жұмыстан, қызметтен немесе әлеуметтік өмірден шеттетуге жол берілмейтіні атап өтіледі.

Донорлыққа қатысты талаптар қатаң: АИВ тасымалдаушылар қан және басқа да биоматериалдар доноры бола алмайды. Сондай-ақ басқа адамдарға әдейі жұқтыру, тексеруден жалтару немесе құпия ақпаратты рұқсатсыз жариялау заң бойынша жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Қорытынды

Жауапты мінез-құлық, отбасы бірлігін сақтау, алкоголь мен есірткіден бас тарту, кездейсоқ жыныстық қатынастан сақтану және қауіпсіздік ережелерін ұстану — ЖИТС-тің алдын алуда шешуші рөл атқарады.

Сіздің денсаулығыңыз — өз қолыңызда.

Қолданылған әдебиеттер

  1. Котова А. Л., Құдайбергенұлы Қ., Дерябина Л. В. СПИД – ғасыр індеті. Алматы: Ғалым, 2000.
  2. Өмешұлы Ә. Салауатты өмір – денсаулық кепілі. Алматы: Білім, 1999.
  3. Оразақов Е. Денсаулық туралы кеңес. Алматы, 1981.