Қазақша рефераттар

Атаулар сөздігі

Ербол Әбдірәсілов — Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің доценті, филология ғылымдарының докторы.

Терминологиялық сөздіктер тарихын сөз еткенде, оны Алаш зиялыларының қайраткерлік қызметімен байланыстырмай өту мүмкін емес. Қазақ терминографиясындағы алғашқы тәжірибелердің бір бөлігі дәл осы кезеңде қалыптасып, сөздік жасау мәдениетінің бағытын айқындады.

Қазақ терминографиясы тарихындағы Алаш кезеңі

Қазақ терминографиясындағы алғашқы сөздіктердің қатарында Алаш қайраткерлері қатысқан еңбектер жиі аталады. Солардың ішінде 1927 жылы жарық көрген Н. Қаратышқанұлының «Пән сөздері» және 1931 жылы Қызылордада басылған «Атаулар сөздігі» ерекше орын алады. Бұлардан бөлек, құрылымы мен қызметі жағынан терминография тарихына енуге лайық бірқатар сөздіктер бар.

Ерте кезеңдегі маңызды еңбектер

  • 1925 жылы Мәскеуде Қ. Кемеңгерұлының басшылығымен құрастырылған «Қазақша-орысша тілмаш».

  • 1926 жылы Қызылордада басылған «Орысша-қазақша әскерлік атаулар сөздігі».

Осы еңбектердің терминдерді жүйелеу тәсілі, аударма ұстанымы және сөздік құрылымындағы ортақ сипаттар Алаш кезеңіндегі терминографиялық үдерістің өзіндік бет-бейнесін айқын көрсетеді.

«Орысша-қазақша әскерлік атаулар» (1926): құрылым, аударма, бекіту

Атауының өзі-ақ терминографиялық сөздік ретінде тануға келетін еңбектердің бірі — «Орысша-қазақша әскерлік атаулар». Бұл сөздік Білім кеңесінің ұйғарымымен 1926 жылы Қызылордада 5000 данамен басылып шыққан. Сөздік деректеріне сүйенсек, терминдерді аударған — А. Өтембаев. Ал соңғы беттерінде А. Байтұрсынұлы мен Ғаббас Нұрымұлы берген ресми анықтама келтірілген: сол кездегі Қазақ білім комиссиясы төрағасы Ахмет Байтұрсынұлы бастаған комиссия сөздіктегі атауларды тексеріп, қабылдап, бекіткен.

Әліпбилік жүйе және қазақшалау ұмтылысы

Терминдер әліпби ретімен берілген. Ең маңыздысы — басым бөлігі мүмкіндігінше қазақша аударылып ұсынылған. Бұл алғашқы бесжылдықтардағы терминді өз тілінің мүмкіндігімен қалыптастыруға деген жүйелі ұмтылысты байқатады.

Үлгі аудармалар

авангард
алғы әскер
атака
шабуыл
барабан
дабыл
безоружный
қарусыз
рукопашный
қоян-қолтық
заграждение
бөгет
пулеметная
оқ шашар
битва
соғыс

Кірме терминдер де бар, бірақ олар көп жағдайда сол күйінде емес, қазақ тілінің дыбыстық-орфографиялық заңдылығына икемделіп берілген. Бұл құбылыс 1925 жылдан бергі осы кезеңде шыққан сөздіктердің көбіне ортақ.

Икемделген кірме нұсқалар

Сөздікте кірме сөздердің «өзгеріссіз алынған» үлгілері өте сирек. Негізінен, дыбысталуы мен жазылуы қазақша ыңғайға түсірілген.

Жазылымдағы бейімдеу үлгілері

  • автомат абтамат
  • барометр барометір
  • вольтметр болтметр
  • инспектор інспектір
  • лаборатория лабыратыр
  • химия кемие

Маңызды байқау

Егер осы тәжірибе сол кезеңнен бастап тұрақты жалғасқанда, бүгінгі ұлттық терминдер жай ұран деңгейінде емес, іс жүзінде ана тілдің ішкі мүмкіндігімен әлдеқайда кең қалыптасар ма еді деген ойға нақты мысалдар жетелейді.

Тақырыптық топтастыру: алғашқы қадамдардың бірі

Қазіргі лексикография мен терминографияда өзекті саналатын тақырыптық сөздік құрастыру тәсілі бұл сөздікте қосымша түрде көрініс тапқан. Негізгі бөлігі әліпбилік тәртіппен берілгенімен, соңында бірқатар атаулар тақырып бойынша топтастырылған. Әскер саласына қатысты ұғымдардың кейбірі «Бесатардың атаулары», «Оқшашар бөлшектерінің атаулары» сияқты айдарлармен жеке тізім болып берілген.

Сөздік соңындағы ресми жазбада атаулардың 1925 жылғы қазаннан 1926 жылғы маусымға дейінгі мәжілістерде тексеріліп, осы күйінде қабылданғаны көрсетіледі. Қол қойғандар: Қазақ білім комиссиясының төрағасы Ахмет Байтұрсынұлы және комиссия хатшысы Ғаббас Нұрымұлы.

Н. Қаратышқанұлының «Пән сөздері» (1927): аударма мәдениеті және математикалық терминдер

1925–1927 жылдары шыққан маңызды еңбектердің бірі — Н. Қаратышқанұлы құрастырған «Пән сөздері». Сөздік материалын қарастырғанда, кірме нұсқаны сол күйінде беріп қоя салу өте сирек кездеседі. Негізгі бағдар — орысша атауларды қазақша ұғымға жақын, түсінікті баламамен жеткізу.

Ұтымды аудармаға мысалдар

  • абберация — бұлдырлық

  • агит суд — үгіт соты

  • аквариум — су қора

  • гипноз — ұйыту

  • каолин — ақ саз

  • уголовно-процессуальный кодекс — қылмыстық істерді жүргізу заңы

Мұндай аудармалардың бір бөлігі бүгінгі тілдік талғамға «жат» көрінуі мүмкін. Бірақ бұл — сол кезеңдегі қазақы таным мен таза тілдік интуицияның қуатын танытатын дерек. Осы тұста: бұл құбылыс дамудың көрсеткіші ме, әлде тіл табиғатын сезінуден алшақтаудың белгісі ме — деген сауал да туындайды.

Сонымен қатар қазіргі қолданысқа жақын, тіпті бағыт-бағдар бола алатын аудармалар да бар: астрономия — аспан тану, буксир — жетек, вена — көк тамыр, плотина — бөгет, пружина — серіппе, пленум — толық мәжіліс.

Математика терминдері: қиын салаға жасалған алғашқы қадам

Бұл сөздіктің тағы бір елеулі қыры — математика терминдерін жүйелі қамтуы. Зерттеуші С.Е. Елубаев пікірінше, сөздіктегі математика терминдерінің шамамен төрттен бірі сәтті жасалған.

Математикалық атаулардан үзінді

  • уравнение теңдеу
  • формула өрнек
  • целое бүтін
  • квадрат шаршы
  • делитель бөлгіш
  • вычитание азайту
  • треугольник үшкіл
  • синус синус

Барлығын бірдей мінсіз деуге келмесе де, күрделі сала терминдерін алғаш рет жүйелі түрде қазақшалау — термин жасау үлгісінің құндылығын арттырады. Кейбір атаулар бүгінге дейін қолданыста қалып, ғылым тіліне орнықты.

Екі сөздіктің сабақтастығы: материалдың қайталануы және мақсаттың өзгеруі

1926 жылғы «Әскерлік атаулар» мен 1927 жылғы «Пән сөздері» сөздіктерін салыстырғанда, мазмұндық ұқсастық айқын көрінеді: терминдердің елеулі бөлігі қайталанады, кей тұста аудармасы мен тыныс белгілеріне дейін сәйкеседі. Бұл екі еңбек белгілі бір мекеменің жоспарлы жұмысы аясында әзірленіп, екіншісінің толықтырылған әрі қайта өңделген нұсқа болуы мүмкін деген ойға жетелейді.

Ортақ белгі

Терминді қазақшалау, балама іздеу және кірме нұсқаны тіл заңдылығына бейімдеу — екеуіне де тән.

Айырмашылық

Алғашқы еңбекте әскери атаулар басым болса, кейінгі сөздікте математика терминдері алдыңғы орынға шығып, қамту аясы кеңейеді.

Бұл қайталаулардың тарихи себебі бар: бір жағынан, қазақ терминологиясы дәл осы кезеңде көптеген атауларын қалыптастырды; екінші жағынан, жаңа терминдерге деген практикалық сұраныс жоғары болды. Сондықтан механика, физика, медицина, биология, әдебиеттану, тіл білімі секілді бірнеше саланың атаулары да қатар қамтылып отырды.

Ғалым Ш. Құрманбайұлы бұл сөздіктің маңызына тоқталып, ұлт тіліндегі термин шығармашылығы енді қолға алына бастаған кезеңдегі алғашқы еңбектерге орынсыз қатаң сын айту артық екенін, ал Н. Қаратышқанұлы сөздігінен термин шығармашылығының кезеңдік келбеті анық көрінетінін атап өтеді.

Қ. Кемеңгерұлы жетекшілік еткен «Қазақша-орысша тілмаш» (1925): лексикография арқылы термин жасау үлгілері

Алаш кезеңіндегі сөздік жасаудың тағы бір айқын ізі — Қ. Кемеңгерұлының басшылығымен 1925 жылы Мәскеуде жарық көрген «Қазақша-орысша тілмаш». 2005 жылы Тіл комитетінің тапсырысы бойынша қайта басылып шығуы терминография тарихын зерделеуді жеңілдетіп, дерекқорды байытты.

Құрастырушылар құрамы

Құрастырушылары: Қошке Кемеңгерұлы, Мұстафа Боралқайұлы, Абдолла Байтасұлы, Есім Байғасқаұлы, Шәкір Баймақанұлы, Ғаббас Дәулетбекұлы, Сұлтан Темірбекұлы, Төлеутай Сәрсенбайұлы. Деректе сөздіктің қараушысы ретінде Мағжан есімі де аталады.

Терминографиялық тұрғыдан қарағанда, «Тілмаш» арнайы терминологиялық сөздік ретінде мақсатты жасалмаған. Дегенмен ол — сөз жасау, аударма және ұғым қалыптастыру тәжірибесін көрсететін еңбек. Мұнда тек дайын лексика емес, орысша ұғымдарды беруде жасалған жаңа сөздер, соның ішінде терминдік сипатқа жақын бірліктер де ұшырасады.

Жүйелі сөзжасам үлгілері

Сөздіктегі маңызды қырдың бірі — туынды сөздер тізбегін жүйелі көрсетуі. Бұл үлгілер термин жасау табиғатына да жақын.

Мысалдар

  • атыс — стрельба; атыспақ — перестреливаться; атыстырмақ — пон. зал. от гл. атыспақ.

  • әсер, әсерленбек, әсерлі сияқты туынды қатарлар.

  • балшық, балшықты, балшықшы сияқты сөзжасам жүйесі.

  • тіл, тілазар, тілалмақ, тілдеспек, тілсіз күш, тіл қисыны, тілмаш тәрізді жүйелі үлгілер.

Сондықтан «Тілмаш» лексикографиялық еңбек ретінде ғана емес, терминдерді қалыптастыруға негіз болатын тілдік модельдерді жинақтаған тәжірибе ретінде де бағалануға тиіс.

Терминография шеңбері: сөздікпен шектелмейтін тәжірибе

Терминографияны тек терминологиялық сөздіктермен шектеу дұрыс емес: ол — терминдерді реттеу, жүйелеу, қолданысқа енгізу сияқты жұмыстардың барлығын қамтитын кең өріс. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа терминдердің берілуінде оқулықтар мен оқу құралдарының да орны ерекше. Олар терминдерді салалық ғылыми жүйеге сай реттеп көрсетіп, нақты ғылыми мәтін ішінде қолдану арқылы сұрыптайтын терминографиялық қызмет атқарады.

Оқулықтардың терминографиялық қызметі

1920–1930 жылдары көптеген жаңа термин қалыптасқан тұста жарық көрген оқулықтар терминдердің орнығуына, жарамсыз нұсқалардың ығысуына, ұғымдардың нақтылануына ықпал еткен маңызды арна болды. Мұндай еңбектердің қатарында М. Дулатовтың «Есеп құралы» (Орынбор, 1918) және К. Жәленовтың «Есеп тану» сияқты оқу құралдары аталады.