Үсенге кербез боларсың депті
Қаз дауысты Қазыбек би: тұлға, дәуір, мұра
Қаз дауысты Қазыбек би (Қазыбек Келдібекұлы, 1667–1764) — қазақ халқының XVII–XVIII ғасырлардағы ұлы үш биінің бірі, көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. Ол Орта жүз Арғын тайпасының Қаракесек руына (Болатқожа атасы) жатады. Деректерге қарағанда, Сыр бойында дүниеге келіп, жастық шағын Қаратау мен Ұлытау өңірлерінде өткізген.
Шыққан тегі және тәлім алған ортасы
Арғы аталарының ішінде Шаншар абыз, Бұлбұл, әкесі Келдібек — елге белгілі әділ би, шешендер болған. Қазыбектің қайда оқығаны, нақты қандай білім алғаны жөнінде айқын жазба дерек сақталмағанымен, аңыз-әңгімелер мен шешендік сөздер оның өз дәуірінде сауаты мен зердесі жоғары, салт-дәстүрді, ауыз әдебиетін, рәміздік танымды және ата жолы заңдарын терең меңгерген тұлға болғанын аңғартады.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1667–1764
- Руы
- Арғын — Қаракесек (Болатқожа)
- Тарихи орны
- Ұлы үш бидің бірі
- Қызметі
- Би, дипломат, мемлекет қайраткері
Дәуірдің салмағы және елдік міндет
Қазыбек бидің жастық шағы мен бүкіл саналы ғұмыры қазақ қоғамында рулық-тайпалық алауыздық күшейіп, хандық билікке талас өршіген, көрші мемлекеттердің ықпалы артып, Жоңғар шапқыншылығы үдей түскен күрделі кезеңге сай келді. Осындай шақта оның әділдігі мен алғырлығын бағалаған Тәуке хан Қазыбекті Орта жүздің Бас биі етіп сайлаған.
Хан кеңесіндегі рөлі
Қазыбек би Әз Тәуке тұсында хан кеңесінің беделді мүшелерінің бірі болды. Кейін Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай билік жүргізген кезеңдерде де мемлекет басқару ісіне жиі араласып, ішкі және сыртқы саясат мәселелерінде ақыл-кеңес беріп отырған.
Елшілік миссиялар және шешендік қуат
Цэван Рабдан ордасындағы сөз
Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Қазыбек би Тәуке ханның белгілі би-батырлары бастаған елшілігіне еріп, алғаш рет қалмақ қоңтайшысы Цэван Рабданға барғанда 14 жаста болған. Қаһарлы хан алдында қазақ билері кідіріп қалған сәтте, жас Қазыбек алға шығып, ел намысын жанып, мәміле мен айбарды қатар ұстаған әйгілі сөзін айтады.
«Қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзасына жылқының қылын таққан елміз. Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз. Бірақ асқақтаған хан болса — хан ордасын таптай білген елміз. Атадан ұл туса — құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса — күң боламын деп тумайды, ұл мен қызын жатқа құл мен күң етіп отыра алмайтын елміз. Сен темір болсаң, біз көмірміз — еріткелі келгенбіз, қазақ-қалмақ баласын теліткелі келгенбіз. Танымайтын жат елге — танысқалы келгенбіз, танысуға көнбесең — шабысқалы келгенбіз. Сен қабылан болсаң, мен арыстан — алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары желіммен жабысқалы келгенбіз. Бітім берсең — жөніңді айт, бермесең — тұрысатын жеріңді айт!»
Нәтиже және атақ
- Қалмақ ханы жас бидің өжеттігі мен шешендігіне риза болып: «Дауысың қаздың дауысындай екен, бұдан былай сенің есімің Қаз дауысты Қазыбек болсын», — деген деседі.
- Елшілік жау қолындағы 90 тұтқынды, шабылған мал мен тоналған мүлікті түгел қайтарып, олжалы оралғаны айтылады.
- Кейін Қазыбек би жоңғарларға тағы екі рет елшілікке барып, ел намысына дақ түсірмей, көздеген мақсатын орындап қайтқан.
«Жеті жарғы» және құқықтық жаңғыру
Тәуке хан үйсін Төле би, алшын Әйтеке би, арғын Қазыбек би секілді ұлы билерге жаңа заң жүйесін — «Жеті жарғыны» жасатып, Күлтөбенің басында бүкіл халық алдында қабылдатқаны мәлім. Бұл құжат ел басқарудың, дау шешудің және қоғамдық тәртіптің жаңаша жүйесін айқындады.
Заңмен бекітілген негізгі бағыттар
Дағдарыс жылдары: бірлік пен дипломатия
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» нәубеті тұсында Қазыбек би өзге де билермен бірге Сәмеке, Әбілмәмбет хандардың, Барақ, Батыр, Абылай сұлтандардың арасын жарастыруға күш салып, елді өзара ынтымаққа шақырды. Ол Ресей патшалығымен достық қарым-қатынас орнатуды қолдағаны да айтылады.
Абылайды босату жолындағы әрекет
Абылай сұлтан тұтқынға түскенде, Қазыбек би оны құтқару үшін қолдан келген дипломатиялық амал-әрекеттің бәрін жасаған. 1762 жылы Абылайға Қытай боғдыханынан іргені аулақ ұстау жөнінде кеңес бергені де деректерде ұшырасады.
Әділ билік және азаматтық ұстаным
Қазыбек би мемлекет ісімен қатар руаралық, сұлтандар арасындағы кикілжіңдерге де әділ төрелік айтып отырған. 1740 жылғы башқұрт көтерілісінің басшысы Қарасақал Қабанбай батырға бармас бұрын Қазыбек биге келіп паналағаны белгілі. Ал Барақ сұлтан 1748 жылы 24 тамызда Кіші жүз ханы Әбілқайырды өлтіргенде, бұл әрекетті ел бірлігін ірітетін ауыр қылмыс деп бағалаған.
Қоныс, әулет және шежірелік дерек
Арқаға көшу және мекен етуі
XVIII ғасырдың 40-жылдарының басында Қазыбек би Сыр бойынан Арқаға қарай көшіп, Ұлытау мен Қарқаралы өңірін қоныс еткен, Семізбұғы тауының беткейлерін жайлағаны айтылады.
Балалары және ұрпақ сабақтастығы
Қазыбек биден Бекболат, Қазымбет, Базаргелді, Барқы, Сырымбет атты бес ұл, Маңқан (Қамқа) атты бір қыз туғаны айтылады. Ұрпақтары да ата жолын жалғап, сөзге тоқтаған, әділ қазылық айтқан парасат иелері ретінде танылған. Баласы Бекболат, одан кейінгі Тіленші, Алшынбайлар — елге аузы дуалы билер болған. Белгілі әнші-композитор Мәди Бәпиұлы да Қазыбек бидің ұрпағы саналады.
Шежіредегі әке-шеше жайлы аңыз
Шежірелік әңгімелерде Келдібектің ұзақ уақыт үйленбей жүргені, кейін Тоқмейіл есімді қызға үйленгені айтылады. Аңыз бойынша, Тоқмейілдің көркі емес, ақылы мен мінезі қадірленген. Ел ішінде Тоқмейіл ананың балаларының болмысын алдын ала болжап, олардың әрқайсысына тән қасиетті сөзбен түйіндегені де баяндалады. Қазыбекке қатысты: «Тіліңнен болар кәсібің» деген бата-түйін ерекше есте қалған.
Қайтыс болуы және мәңгілік құрмет
Соңғы сапар
Қазыбек би 1764 жылы Семізбұғы тауының етегіндегі Теректі қыстағында 97 жасында дүние салған. Денесін баласы Бекболат Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне апарып жерлеп, басына құлпытас орнатқан.
Зерттеулер мен көркем бейне
Қазыбек бидің қайраткерлік қызметі мен шешендік өнері туралы Алексей Левшин, Шоқан Уәлиханов, Шаһабуддин Маржани, Балтабай Адамбаев, Нысанбек Төреқұлов және басқа зерттеушілердің еңбектері сақталған. Жазушы Софы Сматаевтың «Елім-ай» романында кемеңгер бидің көркем тұлғасы жасалған.
Есімін ұлықтау
- Қарағанды облысында бір ауданға Қазыбек би есімі берілген.
- Алматы мен Шымкент қалаларында көшелер оның атымен аталады.
- Астанада ескерткіш орнатылған.
- Шешендік сөздері әр жылдары жарық көрген жинақтарға енгізілген.
Қорытынды ой
Қаз дауысты Қазыбек би — ел тағдыры сыналған шақта сөздің қуатын мемлекет мүддесіне жұмсаған мәмілегер, құқық пен әділетті қатар ұстаған би, алыс-беріс пен айқаста ұлттық намысты биік қойған қайраткер. Оның мұрасы — тек тарихи дерек емес, ел бірлігі мен парасат мәдениетінің өлшемі.