Досай кіжінді
Қаңтардың басы. Арқаның ақ түтек қары бұйырғынды белді ақбұйраттатып, қалың шұбарды бітеу күртіктеп тастаған шақ. Сол қыстың тынысын қақ жарып, күңгейдегі қалыңнан ығысып шыққан кәрі көкжал құлан шабыспен теріскейге тартады. Артында — қуғын: бірі ат мінген, бірі моторлы шана мінген екі адам. Төбеде — тікұшақтың қаңқылдаған үні.
Бұл оқиға — жай ғана аңшылық көрінісі емес. Бұл — табиғаттың еркін мінезі мен адамның өктем құмарлығының беттесуі.
І. Қар үстіндегі қуғын және көкжалдың тосын айласы
Орман иірімі бұлдырап көрінеді. Көкжал тікұшақтан бірден ыға қойған жоқ: қауіп күтпеді, үрікпеді, төтелей тартты. Үстінен құлдилап, жел үйіріп өте шыққан темір пәлекетке болар-болмас езу тартқандай ғана кейіп танытты. Сол сәт — адамдағы астамдықты қоздыратын сәт еді.
Әуе ішіндегі сөз: менмендік пен кекесін
Министрдің орынбасары Досай ашуға мінеді, бизнесмен Жарқын «білгішсінеді», төраға Уәлихан кекесінін жасырмайды. «Бөрі тәңіріден ғана қорқады» деген сөз де айтылады, бірақ оны да қалжың мен дүрмек жұтып қояды.
Қуғын басталғанда екі оқ қар қауып, зая кетеді. Көкжал сонда ғана өзіне төнген қатерді түйсініп, жалт бұрылып, зымырай қашады. Ал тікұшақ озып кетіп, қақ алдынан қарсы шыққанда, ол амалсыз қырынға қарай тартады.
Бөрі шығысқа ойысады. Алдынан кесе-көлденең электр бағандары көрінеді. Жер үстіндегі жануар аспаннан төнген аждаһаның адымын аштырмайтынын ішкі түйсікпен бағамдайды. Тікұшақ қайта айналып соққанда, ойпаңда қаңқиған қу бағандардан басқа ештеңе жоқтай көрінеді. Сол кезде қуғыншылардың ызасы қоюлана түседі.
Көрінбей кеткен көкшулан көлеңке
«Қар астына кіріп кетті» деген долбар айтылады. «Айлакер аң» деген таңданыс естіледі. Бірақ ешкім нақтысын білмейді. Тек бір сәттен соң ғана ұшқыш айқай салады: бөрі бағанды адамша құшақтап, екі аяқтап тік тұр екен.
Тәсіл
Бағанды құшақтап тік тұру
Мәні
Ізді жасыру, көзді алдау
Әсері
Қуғыншылардың ашуын өршіту
Тікұшақ бүйірлей келіп, көкжалдың өкпе тұсынан қалықтайды. Досай көздеп атады. Бір оқ қана шығады. Бөрі бағаннан жазбайды. Әуелде «тимеді» дейді. Артынша «оқ тиіпті» деген дауыс көтеріледі. Жаны үзіліп бара жатса да, кәрі көкжал бағаннан айырылмай, белі бүгіліп, шоңқия отырады.
Кілт астар
Жарқынның «баған да билік секілді» деген әзілі — кездейсоқ қалжың емес. Бұл мәтінде бөрінің қасарысуы мен адамның билікке құмарлығы қатар суреттеледі: біреуі табиғи болмыстан, біреуі жасанды үстемдіктен айырылғысы келмейді.
Тікұшақтан түсіп, жансыз бөрінің үстінен еңкейген сәтте, шұбардан «қағушылар» — Елмұрат пен Бақытбек те жетеді. Елмұрат тістеріне қарап: «Кәукиген кәрі арлан екен», — дейді. Мезгіл — мейіз бесін.
ІІ. Ұмыт қалған ауыл: монша, дастарқан, әңгіме
Саятшылар бес-алты үйлі жұртта қалған ауылға ымырт түспей оралады. Әскери тікұшақ оларды түсіріп, қайта көкке көтеріледі. Ал ауыл — қабырғасы бұзылған, мұржасы ғана сорайған, төбесін қар басқан көңілсіз қоныс. Дегенмен тіршілік бар: шәуілдек ит, шуылдақ бала, есік алдында жүрген еркек-әйел.
Моншадағы қызу сөз
Самырсын бөренеден салынған монша іші шәйір иісіне толы, қыж-қыж қызып тұр. Досай мен Жарқын қалжыңға басады, Уәлихан көшпелі монша жайын тарқатады: жерошақ, малта тас, талдан иілген салма, үзікпен жабылған «киіз монша».
Ыстық бу бет қарып өткенде біреу секіріп түседі, біреу рақаттанады. Бірақ монша — тек жылыну емес, бұл жерде мінез ашылады: кімнің сөзі үстем, кімнің күлкісі даурықпа, кімнің байламы салмақты.
Қызыл іңірде кең, жарық төр бөлмеге кіреді. Дөңгелек үстел мол асқа толы: тайдың жылы-жұмсағы, астаудағы жылқы еті, жұпар аңқыған қазы. Суық пен жүріс, бу мен салқын су бойды алып, қарынды аштырған. Әуелде бәрі қарбыта асады, кейін ғана сөзге көшеді.
Аңшылық туралы дау: әділдік өлшемі қайда?
Уәлихан тікұшақпен бөрі атуды «қызықсыз» көреді. Елмұрат болса бөріні атпен қуып, бетпе-бет келіп ату, кейде сойылмен талдыру, кейде қақпан құру секілді ескі тәсілдерді айтады.
«Бөрі мен бөріктінің намысы — бір» деген сөз де осы жерде айтылады. Бөрі өлсе — намыстан өледі деген байлам дастарқан үстіндегі әңгімені ауырлата түседі.
Елмұрат өткен жылдың бір сұмдығын бастайды. Жылқы күзеті, үйірдің үркуі, қос басына дүркірей жеткен мал, қыл сағақтан бір-ақ орылған байтал... Бөрінің табаны тайдың ізіндей болып қарға батып жатады. Бір ғана шабуыл емес: тағы екі малды бөліп әкеткен із көрінеді.
Әңгіме шегіне жеткенде, Елмұраттың дауысы бәсеңдейді: ту биені қуған көкжалдың алдына жеткенде көргені — тәнді түршіктіретін көрініс. Биенің шабынан ішегі шұбатылып шығып, қар үстімен арқандай тартылып жатыр. Ал көкжал — ішек созылып жіңішкергенше шоқиып күтіп отырған.
Қорқыныш қана емес — мойынсұну
Бұл жерде бөрі «зұлым» болып қана көрінбейді. Бұл — есеп, сабыр, аңшылық ақыл. Елмұрат содан бері бөрі атаулыға «басымды идім» дейді. Яғни жек көру емес, тосын құрмет.
Әлгі көкжал қолға түспеген. Қаншығы уланып өлген, бірақ арлан уды сезіп, қақпанды да айналып өтеді. Нысаналы аңның белгісі — артқы сол табанының жартысы жоқ, ізі қарға ерекше түседі.
Түн ауғанда бәйбіше сөзді тежейді: «Бұл шалдың әңгімесі таңға таусылмайды». Аздан соң сыртқа шығып тыныстап келгендер жата кетеді. Үйдің іші қорылға толады.
ІІІ. Таңғы қуғын: джип, екі бөрі және таңдау
Айлы түннен кейін таң бозынан оянысады. Астанадан шақыртқан екі джип те келіп үлгереді. Таңғы аста түннен қалғанды жеп, ащы айранды қотарады. Кең дала қарсы алады: биыл жұқа түскен қар дала жүзін қатырып тастаған, кей жерден шоқ-шоқ тал көрінеді.
Ұзақ тінту. Қасқыр кездеспейді. Бірен-саран қоян-қарсаққа ермек үшін оқ кетеді, бір түлкі атып алынады. Түс ауа сабан маяның түбінен созалаңдап шыққан қос бөрі көрінеді — бәрі бірден дүр ете түседі.
Қуғын логикасы: әлсізді емес, «керектіні» көздеу
Екеудің бірі — зор арлан, бірі — қаншық. Жарқынның есебі дайын: алдымен ұрғашысын ату керек, арлан ұзамайды, «қаншығын қимайды» дейді. Көлік оқыс бұрылып, соңынан борандатып түседі.
Арлан көліктің жолын қиып, қаншыққа жеткізбей бөгейді. Бұл — қорғану ғана емес, таңдау: өз басын емес, қасындағысын аман алып қалуға тырысу.
Терезелер ашылады, ызғырық аяз ұрып қоя береді. Досайдың асығыс атқан оғы селкілден дарымады. Ал Жарқын тартып-тартып жібергенде, созыла секірген қаншық бүктетіле аунап түсіп, қар үстінде қалады. Бар болғаны он шақты секунд.
Бірақ қуғын тоқтамайды. Олар кері бұрылмай, қаншығы құлағанын көрген арланның соңынан түседі. Арлан тұмсығын алға салып, мойнын созып, шабысын үдетеді. Ал артта қалған Елмұрат тобы ақ қарды қанға бояған қаншықты айналсоқтап, ізіне үңіледі.
Осы жерден басталатын жаңа тартыс
Бір жақта — «олжаны» қуалаған құмарлық, бір жақта — ізімен сөйлейтін тәжірибе. Елмұрат жаяу із кесіп, арланның табан мөрін таниды. Бұл оқиғаның ары қарайғысы енді қуғынның жылдамдығына емес, адамның ниетіне, аңның айласына, түздің заңына тіреледі.
Оқырманға қалатын сұрақ
Бөріге төбесінен төнген темірден оқ жаудыру — олжа ма, әлде әлсіздің үстінен түскен өктемдік пе? Ал бағанды құшақтап, соңғы демі үзілгенше берілмеген көкжал — «аң» ғана ма, әлде намыстың кейпі ме?