Бәрі мынау сыбызғының қасиеті
Ертеде өз еңбегімен дәулет құрған Момынбай деген кісі өмір сүріпті. Ол аса жуас, өтірік айтпайтын, жоқ-жітікке, жетім-жесірге мейірімді, адал жан екен.
Сол елде ұрлық-қарлық пен зұлымдыққа әбден беріліп, «жеті қарақшы» атанған жеті қу да болыпты. Бір күні олар өзара кеңесіп: «Момынбай малын ғана бағып отырса да дәулеті күн сайын артады. Біз қанша тырмыссақ та байымаймыз. Ендеше, айламен болса да оны құрталық, дәулетін олжа қылайық», — деп уағдаласады.
Сөйтіп, қолайы келсе алдап, келмесе ұрлап, екі-үш жылдың ішінде Момынбайдың азды-көпті барын да құртып тынады. Дәулеттен айырылған соң, бұрынғы дос-жараны, ағайын-туыс, көрші-қолаң да сырт айналып, көшіп кетеді. Момынбай қара лашық тігіп, жалғыз үй болып қалады: ішінде жас балалар, әйелі ауру, малдан қалғаны — жалғыз көк есек.
Көк есекке «қасиет» бітіру
Бір күні Момынбай көк есегіне мініп, қарақшылардың ауылына қарай бет алады. Ауылға таяғанда қалтасындағы үш-төрт күміс теңгені есегінің құйрығына қыстырып қояды. Сосын ауыл сыртында төбенің басында отырған жеті қарақшыға барып амандасады.
Қарақшылар: «Момынбай, мал-жаның аман ба? Қайда барасың?» — деп сұрайды.
Момынбай: «Шүкір, басым аман. Малдың амандығын несін сұрайсыңдар — бәрін өздерің жиып алдыңдар ғой. Енді бала-шағама азық табу үшін ел аралап, еңбек іздеп жүрмін» — деп қоштасып, жүріп кетеді.
Біраз ұзай бере, қарақшыларға білдірмей, қолындағы бізбен есегін сауырға түртіп қалады. Жаны ауырған есек құйрығын көтергенде, күміс теңгелер бірінен соң бірі жерге түседі. Момынбай ештеңе байқамағандай артына қарамай кете береді. Мұны көрген қарақшылар аң-таң болып қалады.
Ертеңіне олар Момынбайдың үйіне келіп: «Кеше есегіңнен күміс теңге төгілді. Мұның мәнісі не?» — деп сұрайды. Момынбай: «Малымнан қалғаны — осы көк есек. Қасиеті мынау: сұлы жесе күміс түсіреді, арпа жесе ділда түсіреді», — деп алдайды.
Қарақшылар оңаша шығып: «Ұрлап алуымыз ұят болар, ақша беріп сатып алайық. Бергенімізді тез-ақ өндіріп аламыз», — деп шешеді. Олар көп ділда беріп, көк есекті сатып алып кетеді.
Айлаға ашкөздік араласқанда
Ертеңіне қарақшылар есекті арпаға тойғызып, «өнерін көрейік» деп оны жығып, төрт аяғын матап тастайды. Біреулері қап тосып, өзгелері тоқпақпен ұра бастайды. Ақырында есек өліп қалады. Сонда ғана олар Момынбайдың мазақ еткенін ұғып, кек алуға бекінеді.
Сыбызғының «кереметі»
Қарақшылардың кекпен келе жатқанын көрген Момынбай тағы бір айла ойлайды. Есекке берген ділданың қалғанын қойдың ішегіне толтырып, әйелінің мойнына байлайды. Сосын оған жоспарды үйретеді: қарақшылар кіре бергенде, әйелі есіктен қашады, Момынбай ашуланған болып қуып шығады, әйел құлап түседі, Момынбай пышақпен «бауыздағандай» қылады — ішектегі қан ағып, әйел өлген адамдай боп жатады. Біраздан соң Момынбай сыбызғы тартып, «тұр» деп басынан тебеді, әйел «ұйықтап қалыппын» деп орнынан тұрып кетеді.
Дәл солай болады. Қарақшылар көргеніне сенбей: «Бұл не ғажап?» — дейді. Момынбай: «Ғажап емес, бәрі осы сыбызғының қасиеті: күй тартып, өлген кісінің басынан тепсең, тіріліп кетеді», — деп қояды.
Қарақшылар сыбызғыны да көп ділдаға сатып алады. Үйіне келсе, әйелдері қыдырып кетіпті. Ашуға булыққан қарақшылар: «Қазір өлтіріп, кейін сыбызғымен тірілтіп аламыз», — деп әйелдерін бауыздап тастайды. Бірақ сыбызғы қанша тартылса да, ешқайсысы тірілмейді. Жетеуі де өз қолымен қасіретке батады.
Негізгі түйін
- Ашкөздік ақылды да тұмшалайды: олар «пайда» деп жүріп, өздерін күйретті.
- Айла тек айла емес: қарсы жақтың мінезін дәл тану — шешуші күш.
«Қара мола» және олжаның кері қайтуы
Момынбай әйеліне: «Енді олар мені тірі қоймайды. Мен үлкен жолдың үстіндегі қара молаға барып жата тұрайын. Егер сұрап келсе, “үш-төрт күн болды, қайтыс болды, моласы анау” деп айтарсың», — деп ескертеді. Сөйтіп, азық-түлік пен төсек-орнын алып, қара молаға барып жасырынады.
Бірнеше күннен соң қарақшылар келсе, әйелі қара жамылып, жылап отыр екен. «Момынбай қайтыс болды, моласы — жол үстіндегі қара мола» дегенді естіп, олар: «Тірісінде өш ала алмадық», — деп өкініп қайтады.
Арада уақыт өтіп, қарақшылар бір керуенді тонап, көп алтын-күміс олжамен қайтып келе жатып, әлгі моланың тұсына тап болады. «Олжаны осы молада бөлісейік» деп, қап-қап алтын-күміспен ішке кіреді. Ішінде Момынбай төсек үстінде жатыр, бас жағында саба қымыз, табақ-табақ ет тұр. Олар мұны «жұмаққа кірген адам» деп ойлап, аңырып қалады да, олжаны жетіге бөліп, таласа бастайды.
Сол сәтте Момынбай орнынан атып тұрып: «Ешқайсың да алмайсыңдар! Мұның бәрі менікі!» — дейді.
Қарақшылардың зәресі ұшып, моладан жүгіріп шығып, аттарына мініп, артына қарамай қашады. Ал Момынбай олжаны жинап, үйіне әкеліп, қайтадан тұрмысын түзеп алады.
Таңба және ханның төрелігі
Қарақшылар ызаға булығып: «Ең болмаса моласын қорлайық», — деп тағы келеді. Момынбай олардың ниетін сезіп, моланың ішінде от жағып, істік темірді қыздырып қояды. Қарақшылардың бірі төбедегі тесіктен «қорлаймын» деп таяғанда, Момынбай қызған темірді басып қалады. Сөйтіп, бірінен соң бірі құйрықтарына таңба басылғандай күйге түсіп, ештеңе білдірместен ауылдарына қайтады.
Көп ұзамай «Момынбай өліп-тіріліпті» деген сөз елге жайылып, ханның да құлағына тиеді. Хан алдына шақыртып: «Сені өлді деп естіген едім, қалай тірілдің?» — дейді.
Момынбай: «Өлгенім рас еді. Артымда жесірім, жетімдерім, мал-мүлкім, жеті құлым қалған. Сол құлдар жетімдердің сөзін тыңдамай, зорлық қылып, малды бөлісіп алып қашыпты. Жетімдердің көз жасы үшін Құдай рақым етіп, мені тірілтті», — деп жауап береді де, «құлдарым» деп баяғы жеті қарақшыны көрсетеді.
Хан оларды алдыртып, қаһарлана сұрайды. Қарақшылар: «Біз ешқашан құл болмағанбыз», — деп безектейді. Сонда Момынбай: «Егер мен қателессем, қателескен шығармын. Бірақ құлдарымның таңбасы бар еді», — дейді. Хан: «Таңба қай жерде?» — дегенде, Момынбай: «Құйрықтарында, істік темірмен басылған таңба», — деп қояды.
Тексергенде таңба бар болып шығып, хан жеті қарақшыны мал-жанымен қоса Момынбайға бұйырып береді. Осылайша Момынбай дұшпандарын ақылымен жеңіп, мақсатына жетеді.
Оқырманға ой салатын сабақ
Бұл хикая адал адамның әлсіз көрінсе де, сабыр мен зерденің арқасында үстем түсетінін көрсетеді. Ал ашкөздік пен зорлық — түбі өз иесін опық жегізетін жол.