Касым хан туралы
Қасым хан: тұлға, билік және дәуір
Қасым хан (шамамен 1445–1518) — Қазақ хандығының негізін салған Әз Жәнібек ханның ұлы. Анасы Жағанбегім — Мұхаммед Шайбани ханның кенже інісі Махмұд сұлтанның әпкесі.
Қасым ханның мемлекет басқару тәсілдері мен ішкі-сыртқы саясаты туралы деректер толық сақталмаған. Дегенмен, оның есімі Мұхаммед Шайбани туралы жазбаларда алғаш рет аталып, «атақты сұлтандар мен батырлардың бірі» және «Бұрындық ханның атты әскерінің басшысы» ретінде сипатталады.
Билікке келуі және Сырдария үшін күрес
Бұрындық хан Самарқанға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза тапқаннан кейін, Қасым хан билікті өз қолына алды. Оның тұсында да қазақтар мен Шайбани әулеті арасында Сырдарияға жақын қалалар үшін қақтығыстар толастамады.
1510 жылғы Ұлытау маңындағы шайқас
1510 жылдың қысында Шайбани ханның әскерлері Ұлытау баурайындағы Қасым хан ұлысына шабуыл жасайды. Қасым хан күш тең емес екенін аңғарып, шегінеді. Алайда көп ұзамай күтпеген жерден қарсы шабуыл жасап, қарсыласын жеңеді.
1511 жылы Қасым хан билікке келгеннен кейін, Қазақ хандығы кей деректерде «Қасым хандығы» деп те атала бастайды. Бұл — оның саяси ықпалының артқанын білдіретін белгі.
Қасым хан тұсындағы хандықтың күшеюі
Қасым хан дәуірінде Қазақ хандығы ірі әрі қуатты мемлекетке айналып, саяси ықпалын едәуір күшейтті. Хандықтың аумағы батыста Сырдарияның оңтүстік жағалауларына дейін, оңтүстік-батыста Түркістан қалаларына дейін, оңтүстік-шығыста Жетісудың солтүстік бөлігіндегі таулар мен тау бөктерлеріне дейін созылды.
Кейбір мәліметтерде хандық шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау қыраттары мен Балқаш маңын қамтып, ал солтүстік-батыста Жайық өзеніне дейін жеткені айтылады.
Демография
Қасым хан тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асқаны айтылады.
Халықаралық салмақ
Мұндай ауқым хандықты халықаралық саясаттан тыс қалдырмай, оның сыртқы байланыстарын кеңейтуге негіз қалады.
Еуропа және Мәскеумен дипломатиялық байланыстар
Қасым хан заманында Қазақ хандығы еуропалық кеңістікте белгілілікке және саяси салмаққа ие болды. Қазақ хандығымен алғашқы дипломатиялық байланыс орнатқан көршілес мемлекет — Мәскеу князьдігі. Бұл байланыстар князь Василий III (1505–1533) билік еткен жылдары жүзеге асты.
Сонымен қатар осы кезеңде қазақтар Батыс Еуропада жеке этникалық қауымдастық ретінде таныла бастады. Австриялық дипломат Зигмунд Герберштейн Еуропа оқымыстыларының ішінде алғашқылардың бірі болып «Москвалық жазбаларында» қазақтар туралы дерек қалдырған.
Сыртқы саясат: одақтар, жорықтар және Ташкент түбі
Сыртқы саясатта Қасым хан Сырдария бойындағы қалалар үшін Шайбани әулетімен күресті жалғастырды. Осы жағдай қазақ билеушілерінің маңғыттар және моңғолдармен одақтық байланыс орнатуына ықпал етті.
Сайрам және Мауреннахр бағыты
Билігінің алғашқы кезеңінде Қасым хан Сайрам қамалын алды, сондай-ақ Мауреннахр аймағына бағытталған әрекеттер жасады.
1513 жылы Қасым хан Қараталда болғанда, Сайрам басшысы Қаттабек қаланы оған беріп, өзбектерге қарсы жорық жасауға үгіттейді. Қасым хан қазақтар мен маңғыттардан ірі қол жинап, Ташкентке аттанады.
Ташкент түбіндегі шайқас және кейінгі одақ
Ташкент маңындағы шайқаста Қасым хан өзбек ханы Сүйеніш қожаның әскерімен соғысып, жараланып, шегінуге мәжбүр болады.
Сол жылы шамамен Қасым хан Шу бойындағы ордасында Ташкент басшысы Сүйеніш ханға қарсы Моғолстан ханы Саидпен одақ құрады. Екі билеуші Ташкентке бірлескен жорық жасауға келіседі, бірақ қыстың таяуына байланысты жоспар кейінге қалдырылады.
1516–1517 жылдар: қазақтарға қарсы жорық
Васифидің дерегіне қарағанда, 1516–1517 жылдардың қысында Шайбани әулетінің сұлтандары бірігіп, қазақтарға қарсы жорық бастаған. Ортаазиялық өзбектердің қыпшақ жеріне бағытталған бұл жорығы Қасым хан билік еткен кезеңмен тұспа-тұс келеді.
Қайтыс болуы және мұрасының жалғасуы
Мұхаммед Хайдар Дулатидің жазбалары бойынша, Қасым хан 1518 жылы қайтыс болған. Ал Тахир Мұхаммед «Раузат-ат Тарихирин» еңбегінде оның қайтыс болған уақытын 1523–1524 жылдар деп көрсетеді. Қадырғали Қасымұлы Жалайырдың дерегінде Қасым ханның Сарайшық қаласында дүние салғаны айтылады.
Қасым хан қайтыс болғаннан кейін, ішкі өзара қырқысулардың күшеюіне байланысты Қазақ хандығы біршама әлсіреді. Сондай-ақ моғолдар мен қазақтардың арақатынасы да өзгеріске түсті.
Дегенмен XVI ғасырдың бірінші ширегінде қазақ атын әлемге танытқан Қасым ханның есімі халықтың тарихи жадында мәңгі сақталып келеді. Соның айқын дәлелдерінің бірі — «Қасым ханның қасқа жолы».
«Қасым ханның қасқа жолы»: заң және қоғамдық тәртіп
«Қасым ханның қасқа жолы» — қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып нормалары негізінде Қасым хан тұсында жүйеленген заң. Заңның жазбаша мәтіні толық сақталмағанымен, атауының жарты мың жыл бойы халық жадында қалуы оның қоғамдық қатынастарға үйлесімді әрі өміршең болғанын көрсетеді.
Заңның қалыптасуына түрткі болған себептер
- Қасым хан билігі тұсында Керей, Жәнібек және Бұрындық хандар кезеңімен салыстырғанда қазақ қоғамы едәуір жоғары сатыға көтерілді.
- Қазақ халқының этникалық территориясы тұтастай біріктірілді.
- Хандық билік этникалық территорияның барлығына толық таралып, оның рөлі артты.
- Жаңа қалыптасқан саяси жағдайға бұрынғы әдет-ғұрып ережелері толық сәйкес келмей, жаңаша жүйелеуді қажет етті.