Адамгершілік тәрбиесінің негіздері
Адамгершілік тәрбиесінің мәні
Адамгершілік тәрбиесі — жан-жақты тәрбиенің аса маңызды құрамдас бөлігі. Ол оқушылардың бойында мінез-құлықтың белгілі сипаттарын қалыптастыруды және олардың өзара, отбасына, басқа адамдарға, мемлекетке, Отанға деген қатынасын айқындайтын моральдық нормалар мен ережелерді меңгертуді көздейтін, мақсатты педагогикалық қызмет.
Егемен, тәуелсіз мемлекет жағдайында жас ұрпақтың саяси-адамгершілік санасын тәрбиелеу — қоғам дамуын айқындайтын басты міндеттердің бірі. Бұл міндеттің мәнін ашу үшін мораль мәселесіне тоқталу қажет.
Негізгі ұғым
Мораль — адамдардың бір-біріне және қоғамға қатысты міндеттері мен қатынастарын айқындайтын, тұрмыс пен мінез-құлық нормалары мен ережелерінің жиынтығы.
Моральдың негізгі түрлері
1) Ұжымдық мораль
Ұжымдық мораль өзімшілдікпен, менмендікпен және пайдакүнемдікпен сыйыспайды; ортақ мүдде мен жауапкершілікті алдыңғы орынға қояды.
2) Гуманистік мораль
Еңбек адамының мәртебесін көтереді, адамның ар-намысы мен абыройын құрметтейді. Адамдар арасындағы жолдастық, ынтымақтастық, өзара көмек, адалдық, қарапайымдылық пен кішіпейілділікті орнықтырады.
3) Белсенді, әрекетшіл мораль
Адамды еңбектегі шығармашылық жетістіктерге, ұжым және ел өміріне ықыласпен араласуға, табанды күреске жетелейді. Бұл сипаттама қазіргі дәуір адамына қажетті қасиеттерді жинақтап көрсетеді.
Адамгершілік тәрбиесінің міндеттері
Оқушыларға адамгершілік тәрбие беру — барлық мектептердің ең маңызды міндеттерінің бірі. Бұл бағыттағы педагогикалық мақсат — оқушылардың белсенді өмірлік ұстанымын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қалыптастыру және адамгершілік құндылықтардан ауытқуға жол бермеу.
Негізгі міндеттер
- Адамгершілік сананы және тұрақты адамгершілік сенім-көзқарасты тәрбиелеу.
- Жас ұрпақтың Отанға, қоғамға, еңбекке, адамдарға және өз-өзіне қатынасын айқындайтын адамгершілік сезімді дамыту.
- Ізгілік пен парасаттылық қасиеттерді қалыптастыру.
Адамгершілік тәрбиесінің өзекті міндеті — өзі өмір сүріп отырған кезеңдегі қоғам мақсат-мүддесіне сай адамгершілік қасиеттердің тұтастығын тәрбиелеу.
Жеке тұлға қасиеттерінің құрылымы
Әлеуметтік-психологиялық зерттеулер жеке адам қасиеттерінің құрылымы көбіне бірдей екенін көрсетеді. Ол төрт бөліктен тұрады: сезім, сана, мінез-құлық, дағды. Тәрбиеленетін қасиеттерге қарай бұл бөліктердің тәрбиелеу процесіндегі жетекші рөлі өзгеруі мүмкін. Бұл — отбасындағы тәрбиеге, баланың жас ерекшелігіне, қалыптасқан қасиеттеріне және қоршаған ортаға байланысты.
Сезім, сана және сенімнің рөлі
Жеке адамның адамгершілік жағынан қалыптасуында адамгершілік сезімдер ерекше орын алады. Сезім — әлеуметтік және табиғи өмірдің сан алуан қырларына эмоциялық қатынас. Жоғары сезімдердің ішінде адамгершілік сезімдер айрықша мәнге ие.
Ой-түйін (К.Д. Ушинский)
«Біздің өзімізді, дүниеге қатынасымызды, сезімімізді де, ойымызды да, тіпті қылығымызды да сезімдей анық әрі дұрыс білдіре алмайды: сезім — адам жаны мазмұнының, оның жүйесінің тұтас көрінісі».
Адамгершілік сананың деңгейі мінез-құлық пен іс-әрекеттен байқалады. Сананың қалыптасуы — ұзақ әрі күрделі процесс: ол баланың мектепке дейінгі кезеңінде жақын адамдар арасындағы қарым-қатынас арқылы басталып, мектепте қойылатын талаптардың артуымен тереңдейді. Мысалы, бірінші сынып оқушылары өзгенің жағдайымен санасуды, сабақта және ортақ жұмыста бір-біріне кедергі келтірмеуді үйренеді.
Адамгершілік сенім
Адамгершілік сенім — моральдық талаптарды, нормаларды білу, түсіну және соған сай қарым-қатынаста болуды қамтиды. Сенім білім негізінде пайда болады және адамды өз ұстанымын қорғауға, оны күнделікті қарым-қатынаста ұстануға жетелейді.
Дегенмен тәжірибеде сенім мен мінез-құлық арасында алшақтық кездеседі: оқушы ережені түсініп, дұрыс деп санаса да, кей жағдайда жағымсыз әрекеттерге баруы мүмкін. Сондықтан мектеп тәжірибесінде тек түсіндірумен шектелмей, оқушы өз көзқарасын өмірлік жағдаятта тексеріп, дұрыстығына көз жеткізетіндей орта құру маңызды.
Дағды мен әдет: тәрбиенің пәрменді тетігі
Тәрбиенің нәтижелілігі мектептің бала бойында пайдалы дағдылар мен әдеттерді қалыптастыруға қаншалықты жүйелі көңіл бөлетініне байланысты. Педагогикалық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған күнделікті мектеп өмірі — тұрақты әдет қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі.
Адамгершілік дағдыларын қалыптастыру — ұзақ уақытқа созылатын, күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Ол оқушылардың сана-сезіміне ықпал етуді, жақсы әдет пен мінез-құлықты орнықтыруды, адамгершілік сезімдер мен қасиеттерді дамытуды, ерік-жігері мен тілегін дұрыс бағыттай білуді талап етеді.
Қазақстандық патриотизм және азаматтық жауапкершілік
Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұнында қазақстандық патриотизм мен интернационализм маңызды орын алады. Патриотизм — тәуелсіз Отанға сүйіспеншілік, халықты, оның мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін қадірлеу; өзіңді елдің толыққанды азаматы ретінде сезіну және ел болашағына сеніммен қарау.
Патриоттық тәрбиенің негізгі бағыттары
- Қазақстан Республикасының Конституциясын (1995 ж., тамыз) оқыту және оның мәнін түсіндіру.
- Мемлекеттік рәміздерді (Ту, Елтаңба, Әнұран) бастауыштан бастап мектеп бітіргенге дейін жүйелі үйрету және орындату.
- Құқықтар мен міндеттерді заңды түрде түсіндіру, алған құқықтық білімді тұрақты өмірлік ұстанымға айналдыру.
Осы бағыттар оқушының құқықтық сауатын арттырып қана қоймай, оны ел мүддесіне адал, жауапкершілігі жоғары азамат ретінде тәрбиелеуге қызмет етеді.
Гуманистік тәрбие: адамды құрметтеу мәдениеті
Адамгершілік тәрбиесінің маңызды бөлігі — гуманистік тәрбие. Гуманизм — адамды сыйлау, оған қамқорлық жасау және оның күшіне сену рухында адамның қоғаммен, өзгелермен қарым-қатынасын реттейтін құндылықтар жүйесі.
Адамды сүю мен құрметтеу балалық шақтан басталады. Егер жасөспірім өзге адаммен қарым-қатынастан қуаныш тапса, шынайы ниет танытса, басқа біреудің тағдырына алаңдай білсе және өзгені қуантудан бақыт сезінсе — ол адамгершілігі кемел тұлға болып қалыптасады.
Отбасының орны
Отбасы — тату-тәтті адамгершілік қарым-қатынастардың, моральдық және интеллектуалдық мүдделер байлығының негізі. Ол баланы тек жеке игілікке емес, бүкіл ел мүддесіне парасаттылықпен қарауға баулиды.
Демократизм және өзін-өзі басқару
Демократизм оқушылардың өзін-өзі басқару іс-әрекеті барысында қалыптасады. Бұл тәжірибе оқушыны ашық сөйлеуге, берілген тапсырманы тиянақты орындауға, өзіне және өзгеге сын көзбен қарауға, ұжым алдында есеп беруге үйретеді.
Нәтижесінде демократизм оқушының жеке тұлға ретінде қалыптасуына берік негіз қалайды.
Қорытынды
Адамгершілік тәрбиесі — сезім, сана, сенім және мінез-құлық дағдыларын біртұтас дамытатын, мектеп пен отбасы ынтымақтастығын талап ететін жүйелі үдеріс. Оның түпкі мақсаты — қоғамның қазіргі мақсат-мүддесіне сай, жауапкершілігі жоғары, ізгілігі мол, белсенді азамат тәрбиелеу.