Өсек шығар

— Қойшыжан, кешігіп қалмайсың ба? — дейді апам.

— Кешікпеймін, — деймін.

Жастығымның астындағы штамповкі қалта сағатымды алып қараймын. Әлі ерте: сағат екі жарым. Кеңсе ашылатын уақытқа әлі аттай бір жарым сағат бар.

— Сенің сол сырқылдағың тұрып қалған шығар, үйдің іші жап-жарық қой, — дейді апам.

Тайдың тұяғындай дөңгелек сағатымды жалма-жан құлағыма тосамын. Жоқ, «Нәтидің ескі моторындай» тарс-тарс ұрып тұр.

Жазда апам арқалап қауын сатқан ақшасына тамағынан жырып, «сабақ бергенде уақытты біліп отырасың» деп сатып алып беріп еді. Отқа салсаң күймейтін, суға салсаң батпайтын, тасқа ұрсаң сынбайтын, «өмір бойы тұрмайтын» ғажайып сағат! «Алып қал! Алып қал! Алмасаң да көріп қал!» деп жылмаңдатқан бір ақсақ саудагерден алғанбыз.

Қу саудагер бізді алдап соққан екен: «ғажайып сағат» базардан шыға бере сыр берді…

— Тоқтап қалмап па? — дейді апам шыдамсызданып тағы.

— Тоқтаған жоқ, апа.

Мен анамды «апа» деймін. Жұрттың бәрінің анасы солай ма, әлде жалғыз менің ғана анам ба — әйтеуір оның менен жаны бөлек. Бір минут көз алдынан таса қылғысы келмейді. Көзінен тайсам, адасып кететін құттай баладай көріп тұрады. Мұрт шыққанымда шаруасы жоқ. Әкемнің айтуынша, әлдеқашан отау иесі, сабаудай жігітпін.

Апамның емшектегі нәрестедей өбектегенінен ұялам. Кейде кісі көзінше-ақ жүз айналып, мың толғанатыны бар. Ондайда жердің жарығы болса, соған кіріп кеткім келеді. Бірақ қанша қысылсам да, ішім жек көрмейді.

Дүниеде менің апамнан тағатсыз, күйгелек жан жоқ шығар. Былтыр жұмысқа алғаш барарда да дәл осылай дегбір таппаған.

Қызылорда қаласындағы педагогикалық училищені бітіріп, Сырдарияның түстігіндегі Жетікөл колхозына бастауыш мектепке мұғалім боп барамын дегенде, апам түнімен көз ілмей шықты. Көйлек-көншегімді түгендеп, «жолда қарның ашып қалады» деп таба нан көміп, бәтеңкемді қайта-қайта сүрткілеп әлек болды.

«Бөтен үйде көзің жәудіреп отырасың-ау, жан тобам. Ынжық болма. Қарның ашса, сұрап іш», — дегенін бір емес, жүз мәрте қайталаған шығар.

Әкем — қара жер қозғалғанмен қозғалмайтын адам: маңқиып үндемейді. Тек апам әлгіндей деп қоймаған соң: «Неге қақсай бересің, шүршітке кетіп бара жатқан жоқ. Ел іші. Өзі де енді бала емес, кәмелетке толған зіңгіттей жігіт емес пе?» — деп жекіретін.

Апам азанда ерте оятып, «біреуге өз көзіммен қосып жіберем» деп дария көпіріне дейін еріп келген. Бүгін де районо шақырған соң, сонау екі күншілік Жетікөлден менімен бірге еріп жетті.

«Апатай, ермей-ақ қойыңыз, өзім барып келем ғой», — деп жалынғаныма қарамады. Әкемнің «Екі көшенің бірінен адасып жүріп…» деп кейігенін де тыңдаған жоқ.

Апам пантон көпірге дейін еріп келді. Арқалаған шағын кенеп қапшығым бар: ішінде киім-кешек, оқимын деп алған екі-үш кітап, күріш жармасына көміп пісірген бір таба нан.

Көпір аузына келіп отырғанбыз. Апам осы жерде теріс бұрылып тұрып, ышқырынан бір түйіншек суырып алды. Түйіншектің ішінен мыж-мыж екі-үш саршұнақ және алты-жеті күміс теңге шықты. Маған ұстатты.

— Мә, керек болады. Жатқан үйіңе берсең де көңілін аулайсың, — деді.

— Апа-ау, бұл нан пұлыңыз ғой. Алмаймын.

— Жоқ, ал деген соң ал. Біз өлмейміз. Екі-үш ешкінің ағы да бізге қорек. Кәртішкімен алатын нанымыз да бар.

Теңге — апамның арқалап қауын сатып, тірнектеп тапқан ақшасы. Әкем де, апам да жер ортасынан ауған кісілер. Туған жеріміз — Қармақшы, Қашқансу табаны. Қызылорда маңына келгенімізге үш-ақ жыл.

Сырдарияға салынып жатқан бөгетке әкемді жұмысқа жіберіп, үй-ішімен көшіп келдік. Әкемнің шырымталы бар, белі жиі ұстайды, ауыр жұмысқа жарамайды. Соған қарай әкемді бөгетшілердің бақшасына қорықшы қып қойған.

Дарияның түстік бетіндегі Қоқан қашқан төбенің етегіне жылда қауын салатынбыз. Соғыс жылдары ауыр тиді. Бір үйдің тауқыметін апам жалғыз көтерді: қыста арқа-арқа жыңғыл, жазда қауын арқалап базарға апарып, қарнымызды ортайтпай бақты. Әкем кейде белі сіресіп, төсек тартып жатып қалатын.

Көпір аузына келгенше апам аяғын шайқалақтай басып, ұшырасқан таныстарымен жарқылдай амандасып: «Қойшыжаным мұғалім боп бара жатыр! Туу, Жетікөлге кетіп бара жатыр!» — деп лепіріп келді.

Күзетшіге де сапарымның жайын тәптіштеп айтып тастаған. Ол не десін, «Жақсы болыпты, сапарың оң болсын!» — деп езу тартты. Апамның осы мінезіне мен қысылып қалдым.

Күн көтеріліп, сәске болды. Августің ортасынан ауса да, Сыр бойында күн әлі аңызақ. Дария салқын демімен қызықтырып, шымшық пен қарлығаш су бетіне төніп, олай-бұлай шарқ ұрады. Көгілдір аспанда алашарбы бұлт қалқиды, дария мыстай жалтырап, иірім тартып, лайлана ағады.

Көрінгеннен жөн сұрап жүгірген апамды мен зыр қаққан қарлығашқа ұқсатамын. Бұрын үйден ұзап көрмеген басым: бөтен жерге бара жатқан соң жүрексінем бе, әлде апамды қимаймын ба — көңілім алабұртып, жай таппайды.

Сәскеде бір түйелі сары шал жолсерік болатындай көрінді. Қоспақ атанға жайланып мінген, ақ ешкінің жүніндей жалбыратып қалың ақ қасты шал апаммен түйе үстінен сөйлесті.

— Үлкен кісі, Жетікөлге барасыз ба?

— Хош, барамыз.

— Жетікөлдің өзіңіздікі шығарсыз?

— Хош, өзіміздікі болдық.

Апам қуанып кетті. Көзі күлімдеп:

— Қап, жақсы болды-ау. Мына балам сіздің ауылға мұғалім боп бара жатыр еді. Серік іздеп тұр едік, ілестіре кетіңіз, үлкен кісі…

— Қойшыжан, кешігіп қалмайсың ба?

— Жоқ, кешікпеймін.

Таң қараңғысында апам жата бергенді жақтырмай, тұрып киінді. «Қала адамдары кеш тұрады, біздің ел ішіндей емес: жайылмай қалатын малы жоқ, сағатпен жатып, сағатпен оянады», — деп сыбырлай сөйледі. Әзіл-шыны аралас, ішіндегі сөзін айтып қалды.

Жиендеріміздің үйі еді, қоңторғайлау. Кеше бойдақ шаймен жатып едік. Апам есікті қағып:

— Жиенбала, біз кеттік. Есігіңді іліп ал, — деп дауыстап кетті.

Сыртта аяз шағып тұр. Аспан шыныдай жалтыр. Кешеден кірлеген күртік қар тапталған жерде қарш-қарш етеді. Торғайлар қыраулы теректен дүр етіп ұшады. Мектепке асыққан балалар жел өтінде қалған арық тоқтыдай бүрсең қағады.

Районо кеңсесінің алдына келсем, есігінде үлкен қара құлып — әлі жабық. Мен өткен жылы жолдама алуға келгенде де осындай бірінен бірі аумайтын ақ тамдардың арасынан маңдайшадағы жазуға қарап әзер тапқанмын.

Қыраулы орындыққа отырдым. Мұздай. Сол кезде қолында шелегі бар, сырмақ киіп, бөкебаймен шымқанып алған бір қартаң әйел құлып ашып жатыр екен.

— Әй, бала, неғып отырсың? — деді.

Қуанып кеттім: ішке кіріп отыруға мүмкіндік шығар деп орнымнан түрегелдім.

— Районоға келіп едім. Арғы беттен келген мұғалім едім…

— Сен бе?! Һе-һе-һе! — деп ол күліп жіберді.

Сосын табанда шатынап шықты:

— Сен бала кімді алдамақсың? Жоғал бұл маңнан. Сендей жалаңаяқтардың талайын көргенмін. Алдай алмайсың!

— Апай-ау, мен шынымен мұғаліммін. Жетікөлден келдім. Қаланың «жалаңаяғына» тіпті пошымым келмейді ғой…

Тыңдаған жоқ. Есікті жауып, ішінен сарт еткізіп іліп алды. Мен қайтадан орныма келіп отырдым: «Осы шарға, бәкенелігімнен-ақ бәле болып жүр-ау…»

Әкеме тартқанмын: бойым тапал. Кім-кім де мені алғаш көргенде «мұғалім» дегенге өлсе сенбейді. Жетікөлге ілестіріп апарған түйелі шал да солай сенбеген еді…

Көпірден қара үзіп шыққанша шал тіл қатпады. Анда-санда «шу!» деп қояды да, қаздиып отырады.

Күн көтерілген соң қапырық күшейді. Тынысым тарылып, жүрегім лүпілдейді. Алдымдағы шалдың үстіндегі боз шекпенінен күйік пен тердің аралас қоңырсыған иісі келеді. Күнге күйіп, өңі ағарып кеткен ескі киім.

Атаннан түсіп, жаяу жүрсем бе деп те ойладым. Бірақ «неге түсесің?» дер ме деп қысылып, үндемедім.

Дала да өзгере бастапты: жол жиегіндегі қызыл жыңғыл гүлін төгіп, жиде мен шеңгелдің тышқан жапырақтары сарғыш тартқан. Қияғы ағарған қамыс үпелегі қыз тақиясына таққан үкідей үлпілдейді. Телеграф бағаналарының басында қарғалар отыр — үрікпейді, мойнын бұрып, еріне қарайды. Алыста қара иірім секілді сағым бұлыңдайды. Неге екенін қайдам, сол сағымға қайта-қайта қарай берем.

Бір кезде шал жұлып алғандай:

— Ау, мұғаллақ, неге үндемейсің? — деді.

Түйе үстінде келе жатқанымды ұмытып кеткендеймін: сасып, шайқалып құлай жаздап, шалдың белін қатты қыса ұстап қалдым.

— Хо…шш, — деді шал дауысын созып. — Сонымен, мұғалімсің ә… Сенің әлгі райдо шешең Алдаркөсенің қарындасы емес пе?

— Неге?

— Сені мұғалім дегенге сене қалды деп отырсың ба? Деліқұл шалды тауыпсыңдар ғой, ә?

— Туу, әке-ай… Біз алдап бірдеңеңізді аламыз ба? Честный слово, сіздің ауылға мұғалім болып бара жатырмын.

— «Шеснайыңды» көрейік. Дөкементіңді әкел.

Қалтама түйіп салған аттестатым мен райононың бұйрық қағазын шығарып бердім.

Шал қолына алып, біресе көзіне тақап, біресе алыстатып біраз ұстады. Қисайып, оқып отыр ма деп қарасам, күлкім келді: аттестатты теріс ұстап отыр екен. Әліпті таяқ деп білмейтін өзі болып шықты.

— Әй, неге күлесің? — деді күдіктеніп.

— Жәй, әншейін.

— Өзін мұқабадан жасапты-ау… Кішігірім кітап сияқты екен. Мына біреу түйенің табанындай жалпиып жатқаны мөрі ме?! — деп таңдай қақты да, қайтарып берді.

Сосын мырс етіп:

— Қаракеней секілді мысықтай болсаң да, мықты шықтың. Нешідесің? — деді.

— Он жетідемін.

— Апырай ә… Біздің баладан үш-ақ жас үлкен екенсің. Кешегі соғыстың кесірінен үш-төрт жыл оқымай қалды… — деп күрсінді. — Колхоз-колхоз болғалы түйе бағам, мұғалім балам. Оның ар жағында кісі есігіндегі жалшы едік. Жас ұлғайып, қара танымадық. Ендігі арманым — баламды оқыту. Құдай керексін деп алып кетпесе, әкеден-әке болғанша бетін қақпаспын-ау.

— Биыл оқи ма? Нешіншіде оқиды?

— Төртіншіге… Мал соңындағы адамбыз, көші-қонмен жүреміз. Кешегі таршылықта кімді кім асырағандай еді… Бөтен үйге жатқызуға сенбедім, — деді де, менің белінен ұстаған қолымды мүйізденіп кеткен көнтақа алақанымен сипап, қысып қойды. — Біздің баланы оқытсаң, мықтап оқытшы.

Шал көңілденіп, ақ таяғын сермеді. Жамбасына таяқ тиген қоспақ атан желіп берді…

— Әй, бала, әлі отырсың…