ӘМІР ТЕМІРДІҢ (1336 - 1405 жж) ЖАУЛАП АЛУ ЖОРЫҚТАРЫ
Әмір Темірдің (1336–1405 жж.) жаулап алу жорықтары
XIV ғасырдың ортасында Алтын Орда мен Шағатай мемлекетінің әлсіреуіне әкелген ыдырау үдерістері күшейді. 1350–1360 жылдары түркі-моңғол билеушілері арасында тақ үшін күрес өршіп, бұл тартыс бірте-бірте моңғол жаулап алушыларына қарсы халықтық-азаттық қозғалыстарға ұласты.
Саяси жағдай және Темірдің билікке келуі
Осындай жағдайда Мауераннахрдың ірі феодалдары мен бай саудагерлері халық толқуын басып, мемлекетті нығайта алатын көшбасшы іздеді. Барлас тайпасынан шыққан түрікмен шонжары Тарағайдың ұлы Темір осы мақсатқа лайық тұлға ретінде алға шықты.
Темір жоғары билік үшін ештеңеден тайынбады: ірі байларға сүйеніп, халықтық-азаттық қозғалысты қантөгіс арқылы басты. Кейін өзіне көмектескен күштерді де біртұтас билікке бағындырып, 1370 жылы Мауераннахрдың билеушісі атанды.
Алтын Орда мен Ақ Орданың ісіне араласу
Өз жерінде билігін нығайтқаннан кейін Темір Алтын Орда мен Ақ Орданың ішкі саясатына белсенді араласып, бірнеше басқыншылық жорық ұйымдастырды. Ол мақсатын жүзеге асыру үшін Манғыстау билеушісі Түй-Қожа оғланның ұлы Тоқтамысты пайдаланды.
Себеп
Ақ Орда билеушісі Орыс хан Алтын Ордаға қарсы жорықтан бас тартқаны үшін Түй-Қожа оғланды өлтірген еді. Бұл жағдай Тоқтамысты Темірдің қолдауына жақындатты.
Мақсат
Тоқтамыс арқылы Сыр өңіріндегі Отырар, Сауран, Түркістан, Сығанақ қалаларын бағындырып, Темір үшін Алтын Ордаға апаратын жолды ашу.
Тоқтамыс жорықтары және Ақ Ордадағы өзгерістер
Тоқтамыстың Сыр өңірін бағындыруға бағытталған алғашқы екі жорығын Орыс ханның ұлдары тойтарған. Алайда Темірдің қолдауымен жалғасқан әрекеттер Орыс ханды Сарайды тастап, Ақ Ордаға қайтуға мәжбүр етті.
Темір Тоқтамысты жаңа жорыққа әзірлеп жатқанда, Орыс ханнан Тоқтамысты қайтаруды талап еткен хат келеді. Темір әскері Сырдариядан өтіп, Отырарға жеткен кезде Орыс хан әскерін Сығанаққа шоғырландырды. Екі жақ үш ай бойы ашық шайқасқа бармайды.
Соңында Орыс хан орнына Қара Кесек оғланды қалдырып, кері қайтады. Мұны естіген Темір Орыс ханның ұлы Темір Мәліктің он мыңдық әскерін талқандады.
Билік дағдарысы
1376 жылы Орыс хан қайтыс болды. Оның орнына келген Тоқтақия да үш айдан кейін көз жұмады.
Темірдің келесі қадамы
Темір Тоқтамысты Сауран қаласының билеушісі етіп тағайындады. Алайда 1377 жылы Сауран түбінде Темір Мәлік Тоқтамыстың әскерін талқандады. Темір жоспарын тоқтатпай, 1378 жылы Тоқтамысты жаңа жорыққа жіберді, нәтижесінде Тоқтамыс Сығанақты бағындырды.
Алтын Ордадағы биліктің шоғырлануы
1379–1380 жылдары Алтын Орданың көптеген әмірлері Тоқтамыс жағына өтіп, оның билігін мойындайды. Хан болғаннан кейін Тоқтамыс Сарайды, Қажы Тарханды (Астрахань), Қырымды және Мамай Ордасын өзіне бағындырды.
Қалыптасқан жағдай Мамайдың 1380 жылы Куликов даласында орыс-қыпшақ әскерінен жеңілуіне ықпал етті. Осыдан кейін Тоқтамыс Әмір Темірге бағынудан бас тартып, дербес саясат жүргізе бастады және Темірдің иеліктеріне шабуылдар ұйымдастырды.
Қақтығыстың өршуі және «Едіге батыр» жыры
Бұл оқиғалар қазақтың «Едіге батыр» эпосында да жырланады. Жырда Тоқтамыс пен Темір арасындағы соғыстың басталуына қазақ биі әрі батыры Едігенің тікелей қатысы болғаны айтылады.
Тоқтамысқа қарсы жорықтар (1391 және 1395)
Моғолстан әмірлерімен күресті аяқтаған Әмір Темір әскерін Дешті Қыпшақтағы Тоқтамысқа қарсы бағыттады. 1391 жылы 18 маусымда Құндыз түбінде Тоқтамыстың әскері талқандалды.
Тоқтамысқа қарсы көтерілген жергілікті билеушілердің бір бөлігі (олардың ішінде Едіге де бар) Темірдің үстемдігін мойындады. Дегенмен 1393 жылы Тоқтамыс Алтын Ордадағы билігін уақытша қалпына келтірді. Ал Едіге би Ақ Орданың тағына Темір Құтлықты отырғызды; ол Әмір Темір саясатына тәуелді болды.
1395 жылы Солтүстік Кавказда Терек өзені бойында болған шайқаста Тоқтамыс жеңіліс тапты.
Мәскеу бағыты және Алтын Орда қалаларының күйреуі
Тоқтамысты қуған Әмір Темір орыс княздықтарының жеріне кірді. Мәскеуге барар жолда жаман түс көріп, оны жамандыққа жорып, кері қайтқан деген дерек айтылады.
Мауераннахрға қайтар жолда Темір Алтын Орданың Еділ бойы мен Қырымдағы қалаларына, сондай-ақ Астраханға өрт қойғызды.
Империяның кеңеюі және Темірдің қазасы
XIV ғасырдың 1390 жылдары қаталдығымен әрі қатыгездігімен аты шыққан Әмір Темірге Каспий жағалауы, Ауғанстан, Ирак, Кавказ және Үнді жерлерінің бір бөлігі бағынып, ірі империя қалыптасты. Бұл мемлекетті Темір әулеті басқарды.
Әмір Темір 1405 жылы Қытайға кезекті жорыққа аттанған кезінде Отырар қаласында қайтыс болды.