Ұзындық өлшемдері
Байырғы қазақ метрологиясы тұрмыс пен кәсіптік қажеттілікке байланысты қалыптасты. Өлшем атаулары көбіне адамның дене мүшелеріне, күнделікті әрекетке және көшпелі өмір салтындағы уақыт пен қашықтықты бағамдауға сүйенді.
Жылқыға байланысты қашықтық пен уақыт өлшемдері
Жылқы мәдениеті өлшем жүйесіне де ықпал етті. Кейбір атаулар жол жүру жылдамдығы мен күнделікті шаруаның ырғағын сипаттайды.
Жылқы байлам
Жылқыны байлап қоюға қатысты ұғым; көбіне белгілі бір тұрақтылық пен мөлшерді ишаралайды.
Ат шаптырым жер
Жылқының шабысымен өлшенетін арақашықтық. Қашықтықты интуитивті бағамдаудың кең тараған тәсілі.
Бие сауым уақыт
Бие сауылатын аралыққа сәйкес уақыт өлшемі. Тұрмыстық уақытты белгілеудің ықшам формасы.
Ұзындық пен уақытқа қатысты жол өлшемдері
Көшпелі тіршілікте «жол» ұғымы тек арақашықтық емес, сонымен бірге уақыт өлшемі ретінде де қызмет етті.
-
Бір қыдыру жер
Жаяу жүріп барып-қайтуға келетін, шамамен бағаланатын аралық.
-
Түстік жер
Түске дейін немесе түстен кейін жүріп өтетін жолға қатысты өлшем.
-
Күндік жер
Бір күн ішінде жүріп өтетін орташа қашықтық.
-
Айлық жол
Шамамен бір айға созылатын сапарға теңестірілетін ұзақ қашықтық.
Дене мүшесіне негізделген ұзындық өлшемдері
Арпа өлшемі
Шығыс елдерінде ең кіші салмақ және ұзындық өлшемдерін сипаттауда қолданылған. Көне есептеулерде:
- 1 арпа
- 45 мг
- 6 арпа
- 1 бармаққа тең
Табан өлшемі
Орташа ұзындық өлшемі ретінде қарастырылған. Адымның бестен бір бөлігіне және адам бойының алтыдан бір бөлігіне тең деп есептелген. Ағылшын тіліндегі ұқсас атау — foot.
Аршын
Шынтақтан саусақ ұшына дейінгі арақашықтыққа негізделген өлшем бірлік. Тарихи деректерде Вавилонда «локоть» атауымен белгілі болған.
Бармақ
Адам саусағының ортаңғы буынының еніне негізделген. Ағылшын тілінде «дюйм» деп аталады; сөзбе-сөз мағынасы — «бас бармақ».
Қол өлшемдері: тұтам, сүйем, қарыс
Бес саусақты жұмғандағы көлденең ұзындық.
Бас бармақ пен сұқ саусақты жазғандағы аралық.
Бас бармақ пен сұқ саусақтың екі буыны бүгілгендегі аралық; бір сүйемнің төрттен үш бөлігі.
Қолды жазғанда бас бармақ ұшынан шынашақ ұшына дейінгі аралық. Шамамен 15–18 см.
Қарыс сүйем — бас бармақ пен ортаңғы саусақ аралығын қамтитын түрі.
Салмақ өлшемдері
Қадақ
Шамамен 200 г (кейбір әдебиеттерде 400 г деп беріледі).
Пұт
Шамамен 16 кг.
Батпан
Әр елде мәні әртүрлі болған ірі салмақ өлшемі. Деректерде Балуан Шолақ көтерген 51 пұттық таразы тасы да «бір батпан» деп аталады.
Жүк өлшемдері (шамамен)
| Атауы | Мөлшері | Ескерту |
|---|---|---|
| Бір қап | 50–60 кг | Ұн, қант секілді өнімдер |
| Бір арқа (жүк) | 45–50 кг | Адам көтеретін жүк |
| Найза қап, қанар | 70–80 кг | Ірі қап түрлері |
Көлем (сыйымдылық) өлшемдері
Тұрмыстық сыйымдылық
Ұсақ көлем өлшемдері
Қол саусақтарын жымдастыра бүккенде алақан ішіндегі шұңқырға сыятын мөлшер.
Шамамен 3–4 м³ көлемге теңестірілетін су мөлшері.
Көлемді бейнелейтін салыстырмалы өлшемдер
Адам табанының көлеміндей.
Мал терісінің көлеміндей.
Киіз үйдің ішкі көлеміндей.
Өте көлемді, кең ауқымды.
Жер өлшемдері
Жер мөлшерін атауда да тұрмыстық тәжірибе мен шаруашылық өлшемдері басым болды. Кейбірі қазіргі өлшемдермен шамалас беріледі.
Бір танап жер
Гектардың алтыдан бір бөлігі.
Бір мойын жер
Шамамен 0,5 гектар.
Бір айдам жер
Шамамен 1 гектар.
Түйін
Байырғы өлшем атаулары — қазақтың дүниетанымы мен тіршілік тәжірибесінің айнасы. Олар қашықтықты да, уақытты да, салмақ пен көлемді де күнделікті әрекетке жақын, түсінікті бейнелер арқылы жеткізді.