Шұғаның биі
Пьеса туралы қысқаша мәлімет
4 перделі музыкалы пьеса.
Қатысушылар
Есімбек
Бай.
Бәйбіше
Есімбектің әйелі.
Әлім
Есімбектің ұлы.
Шұға
Есімбектің қызы.
Мақпал
Шұғаның жеңгесі.
Айнабай
Есімбектің қол шоқпары.
Күлзипа
Айнабайдың қызы.
Қабен
Ауыл жастарының бірі; хабар жеткізуші.
Кәрім
Әбіштің жолдасы.
Қарасай
Шұғаның айттырған күйеуі.
Шоқпарбай
Қарасайдың жолдасы.
Базарбай
Есімбектің қойшысы.
Әбіш
Оқыған жігіт.
Басқа кейіпкерлер
Қыз-келіншектер, жігіттер, бақсы, пристав және тағы басқалар.
Шымылдық ашылар кезде сахнада жаң-жұң дауыс, ойын-күлкі. Қыз-бозбала мен келіншектер жиналған. Сахнаның орта шенінде алтыбақан: бір қыз бен бір келіншек тербеліп, көтеріңкі ән салады, өзгелері қосылады. Алтыбақаннан бөлек Шұға мен жеңгесі Мақпал; Мақпал сөз айтып, Шұға жақтырмаған кейіп танытады. Жақын маңда бір келіншек пен Күлзипа өзара сыбырласып, мәз. Екінші жақта Қарасай мен Шоқпарбай Шұғаға көз тігіп, тіл қатысудың орайын іздейді.
Көрініс: ауыл думаны және алтыбақан
Шұға мен Мақпалдың арасы
Шұға (жақтырмай): «Апырмай, жеңеше, құлағым сарсылды».
Мақпал: «Беу, еркежан, жастықты неге жүрегің тарсынды?»
Шұға: «Кім көрінгенмен ойнап-күле алмаймын».
Шұға алтыбақан жаққа бұрылып кетеді, Мақпал соңынан ереді.
Қарасайдың ішкі күйі
Қарасай (күрсініп): «Ойында оңаша тынбайды, кім көрінген келеді де... Жанды-ау жүрегім!»
Шоқпарбай: «Қынжылма! Тап бүгін ұстатайын білегін».
Қарасай: «Маған дегенде бір түзелмейді шырайы... Неге тұнжырайды ұдайы?»
Әбіштің келуі және шиеленістің басталуы
Қарасай мен Шоқпарбай кетуге ыңғайланған шақта, бір бүйірден Әбіш пен Кәрім алтыбақан басына келеді. Қабен оларды қарсы алады. Қарасай «мынау сұмпайы кім?» деп ашуланып, Әбішке жақындай түседі.
Маңызды түйін
Бұл сәттен бастап ескі салтқа байланған билік пен еркіндікке ұмтылған жас жүрек бетпе-бет келеді.
Шұғаның әні: тағдырға қарсылық
Шұға ән бастайды. Әннің өзегінде — қыз тағдырын саудаға салған ортаға наразылық, теңін табуға ұмтылыс, әдет-ғұрыптың «шынжыры» қысып бара жатқан тұншығу бар.
«Ескіліктің шынжыры — әдет-ғұрып,
Тарылтып бара жатыр тынысымды…»
Күрес, дау, намыс
Күрес ұйымдастырылады. Кәрім Шоқпарбайды жығып, айтыс-дауға ұласады. Қарасай жағы ашуға булығып, «жаман ырым» дейді. Дауласқан сөз — ру, тегін кемсітуге дейін барады. Жұрт сапырылысып кетеді.
Қақтығыс
Күш сынасу — намысқа, намыс — өшпенділікке айналады.
Әлеуметтік астар
«Мырза» мен «оқыған» арасындағы жатсыну анық көрінеді.
«Соқыртеке»: сезімнің әшкереленуі
Жұрт «Соқыртеке» ойнауға көшеді. Әбіштің көзін Шұғаның орамалымен байлайды. Ойын үстінде Әбіш көп ортасынан Шұғаны ұстап қалады да, көзін ашады. Күлзипа қызғанышпен тиісіп, Шұға жауап қайырады. Әбіш пен Шұғаның арасындағы тартылыс көпке байқала бастайды.
Әбіш: «Жүрек толған мұң — ашсам деп едім сырын…»
Шұға: «Ұят болар…»
Айттыру, сауда сөз және ашық қарсы тұру
Жұрт тізіліп тұрады. Мақпал әдет-ғұрып жолын алға тартады. Қарасай қалың мал, «қырық жеті» секілді есеппен сөйлеп, қызды «құнмен» өлшейді. Әбіш Шұғаны «сатып алар мал емес» деп қорғайды. Төртеуі қосылып өлең айтады: әрқайсысы өз ұстанымын айқын ашады — Шұға еркіндікке, Мақпал салтқа, Қарасай мырзалық беделге, Әбіш адамдыққа сүйенеді.
Негізгі идея
Әйелді «мал орнына» санау мен әйелдің өз таңдауына құқығы қақтығысады.
Қарасайдың кегі және қауіптің қоюлануы
Қарасай ашумен кетеді. Артынша сахна сыртынан даурығу естіледі: Әбішке қарсы адамдар жиналып, Айнабай қорқытып-үркітеді. Күн күркіреп, найзағай ойнап, жаңбыр құяды — табиғат та қақтығыстың ызғарын күшейткендей.
Әбіш: «Өктемдік деген осы, кедейге дүние тар… Қаймықпан!»
Шұға мен Әбіш: ант пен ар
Шұға сасқан күйде шығып, Әбішті қашуға үгіттейді. Бірақ Әбіш серттен таймайтынын айтады. Екеуі әнмен сырласып, бір-біріне іштей байлана түседі. Сол сәтте Мақпал кіріп қалып, көргеніне шошиды.
Байдың салтанатты үйі. Жазғы тұрмыс. Көрпенің үстінде Есімбек шынтақтап жатыр. Бәйбіше оның аяғын сипап отыр. Бір жақ шетте Әлім домбыра шертіп отыр.
Бай үйі: билік, өктем сөз, құда түсу
Есімбектің қаталдығы
Есімбек бәйбішеге өктем сөйлеп, ұлынан «менен туған ұл болсаң» деп әмір талап етеді. Ел ішіндегі сөзден де, сырт көзден де қорқып, «топырды маңына жолатпа» дейді.
Әлім қысқа қайырып жауап береді: «Тұзақ құрылды жолына».
Құдалар келеді
Айнабай қонақтардың «қоштасайық» деп келгенін айтады. Би мен молда төрге жайғасады. Есімбек Қарасай жағына қызын берем деп кесіп айтады. Молда бата жасап, «екі жас біріне-бірі мейірімді болсын» дейді.
Бұрылыс нүктесі
Шұғаның тағдыры енді отбасылық шешімнің қолында қалады.
Күлзипаның қызғанышы және хат оқиғасы
Қонақтар кеткен соң, Күлзипа қуанып кіреді: «Шұғаның басы байланды, Әбіш қалды маған» деп мастанады. Бірақ өз-өзін айнаға қарап салыстырып, ішкі қызғанышын жасыра алмайды.
Шұға Қабен арқылы Әбіштен хат алады. Күлзипа аңдып жүріп, Шұға әндетіп отырған сәтте хатты қалтасынан білдірмей алып кетеді. Шұға хат жоғалғанын түсініп, досының сатқындығын сезеді.
Шұғаның күйреуі: қысым, өсек, сатқындық
Мақпал «би мен молда құда бола келіпті, ата-анаң береді» дегенде, Шұғаның үміті сөніп, «қара күн төнді» дейді. Үстіне Күлзипаның хатты тартып алуы, Қабеннің таяқ жеуі сияқты оқиғалар қабаттасып, қайғы қоюланады.
«Әкем сатты, Қарасайға жіп тақты…
Қара бұлт шындап қоршады көгімді…»
Базарбайдың уәжi және Әбішке жақындық
Базарбай келіп, Шұғаға көмектескісі келетінін айтады. «Әбіш үшін оққа ұшсам, армансыз өлейін» деп серт береді. Сонда ғана Шұға Әбіштің Базарбайға бөле екенін біледі. Сырттан дауыстар естіліп, «пәле келе жатыр» дегендей үрей сезіледі; Шұға Базарбайды ертіп оңаша кетеді.
Есімбектің қолындағы қағаз
Аздан соң Есімбек ентігіп кіріп, қолындағы қағазды Айнабайға оқытады. Айнабай қағаздың өлең екенін айтып, тақпақтап оқуға кіріседі:
«Сен бір айсың — нұрландырған аспанды, …»
(Мәтін осы жерден әрі қарай жалғасады.)