А.И. Хачатурянның шығармашылық жолы
А.И. Хачатурян: оптимизмге толы музыка әлемі
Арам Ильич Хачатурян — аса көрнекті кеңестік композитор. Кеңес композиторларының ішінде оның есімі де, шығармалары да жоғары бағаланады. Хачатурянның кез келген туындысынан әуенге бай, өмірлік рухани энергиясы мол, оптимизмге толы үн естіледі. Композитор өз шығармашылығында заманның ең өзекті мәселелерін көтеріп, тыңдаушысын бейжай қалдырмайтын әсерлі музыкалық образдар жасай алды.
Ұлттық бояу мен табиғат көрінісі
Хачатурянның шығармаларында туған халқы — армян жұртының тұрмыс-тіршілігі, өмірсүйгіш жарқын болмысы, сондай-ақ Кавказ табиғаты ерекше шеберлікпен бейнеленеді. Бұл сипат фортепиано және скрипка концерттерінде, әсіресе «Гаяне» балетінде айқын көрініс тапты.
Сонымен бірге композитор тек армян тақырыбымен шектелмей, кеңес жұрты туралы да, алыс-жақын шетел өміріне қатысты да мазмұнды шығармалар жазды — оның музыкасы тақырыптық кеңдігімен және әсер ету қуатымен ерекшеленеді.
Балалық шағы және білім жолы
Композитор 1903 жылы 6 маусымда Грузияның астанасы Тбилиси қаласында, көшірмеші (переписчик) отбасында дүниеге келді. 1921 жылы, 18 жасында, Хачатурян Мәскеуге келіп, Гнесин атындағы музыкалық техникумға оқуға түседі. Осы жылдары ол әлемдік классикалық музыканы терең танып, кәсіби қалыптасудың маңызды кезеңінен өтті.
Алғашқы шығармалары
- «Танец» — скрипка мен фортепианоға арналған шығарма (1926)
- «Поэма» — фортепианоға арналған шығарма (1927)
Консерватория және алғашқы ірі табыстар
1929 жылы Хачатурян білімін тереңдету мақсатымен Мәскеу мемлекеттік консерваториясына оқуға түседі. Бұл кезеңде ол Гнесин, Мясковский, Василенко секілді ұстаздар мен композиторлардың ықпалымен кәсіби композиторлық тілін қалыптастырды. 1934 жылы консерваторияны алтын медальмен аяқтап, сол жерде жұмысын жалғастырады.
Оқу жылдарында ол бірқатар маңызды туындылар жазды: фортепианоға арналған «Токката» (1932), фортепиано, скрипка және кларнетке арналған трио, симфониялық оркестрге арналған «Танцевальная сюита» (1933). Консерваторияны бітірер тұста дипломдық жұмысы ретінде Кеңес армиясының 15 жылдығына арналған І симфониясын жазды. Бұл шығармаларында композитор театрлық музыканың тенденцияларын да өзіндік образбен ұштастыра білді.
1930–1940 жылдар: концерттер, театр және балет
1930 жылдар Хачатурян шығармашылығының шарықтау кезеңдерінің бірі болды. Осы уақыттағы мәңгі ескірмес туындыларының қатарында фортепиано мен оркестрге арналған шығармалары бар; оның алғашқы концерті 1936 жылы Л. Абориннің орындауында шырқалды.
Композитордың таланты жоғары бағаланып, ол Мәскеу композиторлар одағының басшылығы тарапынан жауапты қызметтерге ұсынылды: төрағаның орынбасары болып тағайындалды, ал 1938 жылы ұйымдастыру комитетінің төрағасы қызметін атқарды.
Киноға музыка
1935 жылдан бастап Хачатурян көркем фильмдерге музыка жазумен де айналысты, бұл бағытта да мол тәжірибе жинады.
Балетке бетбұрыс
1939 жылдан бастап балет жанрына ерекше көңіл бөліп, театр қойылымына арнап «Счастье» балетін жазды.
1940 жылы Хачатурян скрипка мен оркестрге арналған ірі концерт жазды. Ол бұл туындысын алғашқы орындаушысы Б. Ойстрахқа арнады. Сонымен қатар «Валенсианская вдова», Лопе де Вегаға арналған қойылымдар, сондай-ақ Лермонтовтың «Маскарад» драмасына музыка жазды.
Соғыс жылдары мен ірі симфониялық туындылар
1941 жылы «О капитане Гастелло» әні дүниеге келді. 1942 жылы үрмелі оркестрге арналған «Героям Отечественной войны» маршын жазды, ал 1944 жылы Армян КСР-інің әнұранының авторы болды.
1942 жылы композитор «Гаяне» балетін аяқтап, сол жылы «Колокол» симфониясын жазды. 1947 жылы Ұлы Октябрь революциясының 30 жылдығына орай симфониялық туындысын ұсынды.
Кейінгі кезең: «Спартак» және кино әлемі
1950 жылы Хачатурян «Спартак» балеті туралы ой қозғап, бірнеше жылдан кейін бұл шығармасын толық аяқтады. Композитордың кинофильмдерге арнап жазған музыкасы да үлкен жетістікке жетті.
Кино және театрға арналған таңдаулы еңбектер
- «Адмирал Ушаков» (1953)
- «Корабли штурмуют бастионы» (1953)
- «Отелло» (1955)
- «Макбет» (драмалық спектакль)
1960 жылдан кейінгі кезеңде де композитор шығармашылық қарқынын бәсеңдеткен жоқ: «Баллада о Родине» (1961) және «Рапсодия» секілді туындылар соның дәлелі.
Қорытынды
Хачатурян музыкасы — уақыт озған сайын құнын жоғалтпайтын, керісінше жаңа қырынан танылатын асыл қазына. Оның әуені өмірді сүйетін рухты, ұлттық бояуды және кең тынысты симфониялық ойлауды бір арнаға тоғыстырып, тыңдаушы жүрегіне жол табады.