Қазақша рефераттар

Қазақ энциклопедиясы

Қазақ этикасы: ұлттық әдеп пен адамгершіліктің философиялық негізі

Қазақ этикасы — қазақ халқының ұлттық әдеп жүйесін, мораль мен адамгершілікті зерттейтін философиялық пән. Оның ең көне бастаулары шамамен үш мың жыл бойы Еуразияның Ұлы даласында өркендеген скиф-сақ, ғұн, үйсін, қаңлы және түрік бірлестіктерінің бай мәдени мұрасынан нәр алады.

Бұл дәстүрдің өзегінде адамды қадірлеу, ар-ұятты сақтау және қоғам алдындағы жауапкершілік ұстанымдары жатыр.

Қорқыт ата мұрасы: имандылық пен ізеттілікке бағдар

Қазақ этикасының қалыптасуына Қорқыт ата зор үлес қосты. Оның үлгі-өнеге мен өсиет-нақылға толы сөздері қазақтармен қатар күллі түрік халықтарына кең тараған. Қорқыт жырлары имандылық пен ізеттілікке, адамгершілік пен парасаттылыққа үндейді.

Қорқытты көбіне күйші ретінде танимыз. Ал «Қайда барсаң да Қорқыттың көрі» деген аңыз — кездейсоқ айтылған сөз емес, адам баласына арналған ескерту: пенде өзін, ішкі дүниесін, өмірдің мәнін ұмытпауы керек.

Дәстүр мен даналықтың бір арнасы

Ата-бабаларымыз адамның ішкі әлемін терең зерделеп, оның әлеуметтік ортадағы орнын таразылай білген. Сол пайымнан туған қорытындылар дәстүр-салт арқылы ұрпаққа жетіп, инабаттылық пен иманжүзділікті қалыптастыруға қызмет етті.

Ақыл-парасаттылықтың 10 тірегі

Қазақ даналары ақыл-парасаттылықты нақты қағидаларға сүйеніп түсіндірген. Олардың тұжырымдауынша, парасат мынадай он ұстанымнан құралады:

  1. 1. Адамдарға кішіпейілдікпен және нәзік сезімталдықпен қарау.
  2. 2. Ісіңнің бұрыстығын түсініп, соған сай әрекет ете білу.
  3. 3. Халқыңа қызмет етіп, олардың тілек-армандарын орындауға ұмтылу.
  4. 4. Өз сырыңды қашан және кімге айту керегін білу.
  5. 5. Өзгенің де, өзіңнің де сырын сақтай білу.
  6. 6. Кез келген жағдайда сақ болу.
  7. 7. Тілге ие болып, артық сөйлемеу.
  8. 8. Мәжілісте әдеп сақтап, білмейтінді айтпау; кейін өкіндіретін сөзден сақтану.
  9. 9. Қатеңді бірден мойындап, кешірім сұрау.
  10. 10. Біреу өзі сұрамаса, оның ісіне араласпау және құлаққа жағымсыз сөз айтпау.

Әл-Фараби: әдептануды ілім деңгейіне көтерген ойшыл

Қазақ топырағында әдептануды арнаулы ілім ретінде қарастырған ғұлама-философ, әмбебап ғалым — Әбу Насыр әл-Фараби. Ол этиканы жақсылық пен жамандықты айыруға мүмкіндік беретін ғылым деп таныды. Оның түсінігінше, адам — жаратылыстағы ең қасиетті жан, сондықтан оған зор құрметпен қарау қажет.

Қайырымды басшыға қойылатын 12 қасиет

Әл-Фарабидің пайымынша, қайырымды қаланың (қоғамның) басшысы туа біткен бірқатар қасиеттерді бойына ұштастыра білген тұлға болуы тиіс. Төмендегі қасиеттер оның еңбектерінде кеңінен сипатталады:

  • 1) Денесінің мінсіздігі: мүшелері қызметін толық атқаруға бейім болуы және айтылғанды терең ұғып, жағдайға сай түсіне білуі.
  • 2) Мықты жады: көргенін, естігенін, түсінгенін ұмытпай сақтау.
  • 3) Алғырлық: ұсақ белгіден үлкен мәнді аңғара білу.
  • 4) Тілмарлық: ойын айқын, дәл жеткізе алу.
  • 5) Білімге құштарлық: оқудан шаршамау, үйренуге ынталы болу.
  • 6) Қанағатшылдық: ас-ішімдікке, сауыққа шектен тыс әуес болмау.
  • 7) Шындықты сүю: шыншыл адамдарды қадірлеу, өтірік пен суайттықты жек көру.
  • 8) Ар-намысты ардақтау: асқақ рух, игі іске ынта.
  • 9) Жалған дүниеге құмартпау: арзан атақ пен өткінші қызыққа ермеу.
  • 10) Әділетті сүю: әділетсіздік пен озбырлыққа қарсы болу.
  • 11) Әдептілік: мінез-құлық мәдениеті мен ұстамдылық.
  • 12) Шешімпаздық пен батылдық: қорқынышқа берілмей, қажет істі жүзеге асыру.

Ғұлама ойшылдың түйіні: осы қасиеттерді ұрпақ бойына сіңіре отырып, мінсіз адамды тәрбиелеуге болады.

Тәрбие туралы ғылыми түсінік

Әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» трактатында тәрбиеге ғылыми мән береді. Оның пайымынша, тәрбие — халықтың бойына білімге негізделген этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту; адамдарға ізгі қасиеттерге сүйенген іс-әрекет дағдыларын сіңіру.

Этикалық ізгіліктер білім мен тәрбиенің көмегімен қалыптасады — сол арқылы адам игі істерге талпынады.

Ұстаз және басшы: тәрбиелік қызметтің қос тірегі

Әл-Фарабидің еңбектерінде ұстаздың қандай болуы керектігі, ұстаз бен шәкірт арасындағы психологиялық қатынас мәселелері кең сөз болады. Ғұламаның түсінігінше, ұстаз да, қала басшысы да тәрбиелік қызмет атқарады: ұстаз — баланы, басшы — халықты тәрбиелейді. Сондықтан екеуі де қай қырынан алсаң да үлгі боларлық тұлға болуы тиіс.

Еңбек — тәрбиенің алғышарты

Әл-Фараби болашақ мұғалім даярлауда еңбекке тәрбиелеуді негізгі қасиет деп санап, еңбектің бірнеше түрін атап көрсетеді: адал еңбек, пайдалы еңбек, халықтық еңбек, көпшілік еңбек, бірлескен еңбек.

Өсиет мәніндегі шумақ:

Халықтың қамын жесең, таза еңбек ет,
Дәстүрді ұста, көксеген мұратқа жет.
Болашаққа апарар бір-ақ жол бар:
Білім, еңбек, тәрбие — ол парасат.

Бұл ойдың өзегі біреу: таза, адал еңбек — тәрбиенің берік іргетасы.

Қазақ моральдық-этикалық дәстүрінің өзегі

Қазақ халқының моральдық-этикалық тәрбиесінің басқа халықтарға ұқсамайтын өзіндік мазмұны мен ерекшеліктері бар. Бұл құндылықтар атадан балаға жазылмаған заң іспетті халық педагогикасы арқылы жетіліп, толықтырылып отырған.

Моральдық-этикалық категориялар

Моральдық-этикалық дәстүрлер — моральдық сана тәжірибесіне енген, адамгершілік қатынастар мазмұнында көрініс тапқан ережелер мен нормалар. Уақыт өзгерсе де құнын жоймайтын ұғымдарға мыналар жатады:

ар ұят намыс абырой ұждан борыш парыз

Мақал-мәтелдердегі мораль өлшемі

  • Ақылды болсаң, арыңды сақта: ар-ұят әр уақытта керек.
  • Жігіттің құны — жүз жылқы, ары — мың жылқы.
  • Ұят кімде болса, иман сонда.
  • Әдептілік, ар-ұят — адамдықтың белгісі.
  • Өз ұятын білген кісі бір кісіге төрелік береді.

Қазақ дүниетанымында абырой — адамгершіліктің туы, ал намыс — сол абыройды қорғайтын ішкі қуат. Намыс адамды жаман әрекеттен тежейтін нәзік те өткір, күшті сезім ретінде бағаланған.

Отбасы және қоғам: әдептің күнделікті мектебі

Қазақ моральдық-этикалық тәрбиесі туған жерге, отбасына, үлкен-кішілерге, қоғамға деген қатынастан көрінеді. Үлкенді сыйлау нормалары мінез-құлықтың қалыптасуына айрықша ықпал етеді: үлкеннің жолын кеспеу, сөзін бөлмеу, сәлем беру, көңілін қалдырмау — мұның бәрі әдеп өлшемі ретінде орныққан.

Мораль, адамгершілік, парыз ұғымдары ең алдымен отбасында, ата-ана арқылы санамызға сіңеді. «Ата-ана парызы — өтелмейтін парыз» деген қағидада, әсіресе ананың орны ерекше аталады: «Ана сүтін Меккеге үш рет арқалап апарсаң да өтей алмайсың» деген сөз халықтың ана алдындағы қарызды қалай түсінгенін көрсетеді.

Халықтық тәлімде әкенің де орны биік. «Әкең біледі», «әкеңмен ақылдас», «әкеңнен бұрын асқа отырма» тәрізді тыйым-өсиеттер әкенің отбасыдағы жауапкершілік пен беделін айқындайды.

«Он үште — отау иесі»: өмірге ерте дайындау

«Он үште — отау иесі» қағидасына сай, бабаларымыз баланы ес білген шағынан өмірге дайындаған. Әсіресе ұл баланы дүниеге келген сәтінен бастап он үш жасқа дейін тұрмыс-тіршіліктің қыр-сырын, еңбек пен жауапкершіліктің мәнін үйретіп отырған. Осы жасқа дейін ғаламды дұрыс таныған бала өз өмірін де басқара алады, қажет кезде елін қорғауға да ақыл-парасаты жетеді деп түсінген.

Адам — ең қымбат құндылық

Халық педагогикасының ең негізгі қағидасы — адамнан қымбат, адам өмірінен қасиетті құндылық жоқ деген көзқарас. Мұны халық даналығындағы мына сөздер айқын дәлелдейді:

  • Адам деген ардақты ат.
  • Адам болып туған соң, адам болып өлу — парыз.
  • Атаның баласы болма, адамның баласы бол.

Моральдық қағидалар және болашақ мұғалім тұлғасы

Қазақтың моральдық-этикалық нормалары болашақ мұғалімнің мақсаттылығын, ішкі сұраныспен өмір сүру және еңбек ету дағдысын қалыптастыруға ықпал етеді. Сондай-ақ оларды оқу-тәрбие үдерісінде жоғары адамгершілік идеяларды басшылыққа алуға, кәсіби парыздылық сана-сезімін орнықтыруға бағыттайды.

Дереккөздер

  1. Қазақ энциклопедиясы.
  2. Даналардан шыққан сөз: нақылдар жинағы. Құрастырған Ұ. Асылов. Алматы: Мектеп, 1987. 162 б.
  3. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: Ғылым, 1975. 163 б.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы