Михайло жыламсырап
Ақ буға тұншыққан монша ішіндегі даурығыс — бір қарағанда күлкілі, бір қарағанда ащы. Біреуі бұйыра сөйлейді, біреуі жалтақтап ақталады, үшіншісі жоғары сәкіден қырылдап араласады. Арасында қарықтық қойылады, қарықтық арқылы әңгіме де қойылады: кімнің кім екені, кімнің «идеясы бар» екені, кімнің сөзі «күнәға» апаратыны — бәрі көрініп қалады.
Көрініс
Аппақ денелі жуан мырза бу ішінен селдір сақалды, мойнында үлкен мыс кресті бар, ұзын бойлы арық адамға қарап айқайлайды: «Бу жібер!»
Әлгі адам өзін «моншашы» емес, шаштараз екенін айтып, бу жіберудің оның жұмысы еместігін білдіреді де, орнына қарықтық қоюды ұсынады.
I. Бу арасындағы дау және «қарықтықтың» көлеңкесі
Жуан мырза қызарған жамбасын сипап, ойланып қалады да, келіседі: асығып тұрған жоқ. Шаштараз бес минуттың ішінде кеуде мен жауырынға он қарықтықты қаз-қатар қояды. Сол сәттен бастап әңгіменің бағыты өзгереді: ем-домнан өсекке, өсектен қоғамның мінезіне ауысады.
Шаштараз Михайлоның «шындық» деген өсегі
Шаштараз өзін Михайло деп таныстырып, жуан мырзаны бұрыннан білетінін айтады: өткен сенбіде де жуынған, сол күні аяғының күсін тазалап берген. Ең маңыздысы — дәл сол күні жуан мырза қалыңдық жайын сұрастырған.
Михайлоның байқауы
- Қазіргі қалыңдықтар «ақшалы адамды» емес, оқығандарды ұнатады.
- Оқығанның өзі әрқилы: бірі жоғары шенге жетеді, бірі өмір бойы хатшылықта қалады, тіпті өлігін көмерге де ақша таппайды.
- Моншаға келіп жүретін телеграфшы секілді «идеясы көп», бірақ сабыны жоқ бейшаралар да бар.
Бұл сөзге жоғары сәкіден қырылдақ дауыс килігеді: «Надан!» Михайло жалт қарап, ұзын шашы салбыраған, арық адамды көреді: бет-аузы көрінбейді, тек кекесін мен ызаның екі көзі ғана жылтырайды.
«Ұзын шаштылар» және «идеясы барлар»
Михайло ұзын шаштыларды «идеясы барлар» деп қағытады: христианның жылы сөзін естісе кірпідей жиырылады, ладан түтетсең арамға түтеткендей болады дейді. Ең сорақысы — қалыңдықтар дәл осындайларды жақсы көреді екен.
Есте қалар оқиға
Бір священниктің қызы «жазушы күйеу» сұрайды. Михайло оған бір «жазушыны» тауып береді: трактирдегілерді газетке жазамын деп қорқытып, арақтың ақшасын сұрағанды ұрып жіберетін, үсті-басы жүдеу біреу. Бірақ қызға бәрібір ұнамайды: «Ажарында бейқамдықтың белгісі жоқ» дейді.
Жоғары сәкідегі қырылдақ дауыс бұл әңгімені «баспасөзге жапқан жала» деп күйінеді. Михайло шімірігеді, бірақ дереу тиісіп кетеді: «Ендеше, сіз жазушылардан екенсіз ғой?»
Жазушы емес дьякон және білім туралы сөз
Әлгі адам өзін жазушы емеспін дейді де, Ресейдегі талай жазушылардың жұрттың көзін ашқанын, сол үшін оларды жазғырудың орнына қадірлеу керектігін айтады. Дүнияуи де, діни де жазушылардың ағарту ісіне үлес қосқанын атап өтеді: Дмитрий Ростовский, Иннокентий Херсонский, Филарет Московский секілді есімдерді келтіреді.
Михайло бастапқыда мазақтап күледі. Бірақ сыртқа шығып, балаларға «ұзын шашты біреу шығады» деп сөз айтып, киім ілінген жерді тексергенде шындық басқа болып шығады: ұзын шашты деп жорамалдағаны — дьякон екен.
Кенет бұрылыс
Михайлоның беті бері қарамайды: дін адамына «итше үргенін» түсінеді. Аузы берік екенін, күнәға батқанын айтып сасқалақтайды да, ішке қайта кіріп кешірім сұрауға бет алады.
Дьякон төменде шылапшынға су құйып тұр екен. Михайло жыламсырап кешірім сұрайды да, ақыры дьяконның аяғына жығылады: «Ойыңызда идеялар бар шығар деп сезіктенгенім үшін!»
II. Қыз тағдыры, құдалық және «қатаңдық» туралы қисса
Екінші бөлімдегі көрініс те моншадағы жоғарғы сәкіде ашылады. Никодим Егорыч Потычкин жоғары көтеріліп келе жатып, қасында жатқан Макар Тарасыч Пешкиннің қызы туралы сөз қозғайды: мінезі жақсы, ажары бар болса да, неге осы күнге дейін күйеуге шықпағанына таң қалады.
Пікір
Макар Тарасычтың жауабы қысқа: өзі тым жуас, момын. Ал бұл заманда момындықпен ештеңе бітпейді.
Оның түсінігінше, «күйеу атаулы» дандайсып кеткен, сондықтан қатаңдық керек: мировойға, городовойға тарту, тұмсықтан періп қалатындарды шақырту — «тәртіптің» жолы.
Дашаның төңірегіндегі үміттер
Макар Тарасыч Дашаның жасын, көркін, сымбатын айтады. Қыз оқыған, бірақ соның өзінде бір жігіт — Катавасов — күн сайын келіп, физика, ғылым туралы сөйлесіп, кітап тасып, музыка тыңдатып, қызды оқуға тықсырады. Әкесі оны қызды ұнатып қалды деп сезеді, ақыры айттыру болады, бата беріледі, неке күні де белгіленеді.
Үш құдалық, үш сылтау
1) Катавасов
Тойға үш күн қалғанда келіп, үрейленген күйде «үйлене алмаймын» дейді. Дашаның жастығы мен арулығынан тиянақ күткенін, ал оның «жылтырағанға» әуес екенін айтып, еңіреп жылайды.
Әкесі оны масқараламайды, шағымданбайды: «қалаға күлкі боламыз» деп қоя салады.
2) Брюзденко (дін басқармасынан чиновник)
Дашаның соңынан қалмай жүріп, ақыры айттыруға келеді. Жасауды көріп, саудаласып, бәріне разы болады да, неке күні қонақтарды көргенде шошып, «туған-туысқандарың тым көп» деп тайып тұрады.
3) Орманшы Аляляев
Текті жерден шыққан, сыпайы. Жасауды түгел ақтарып көреді, мүліктің тізімін әкеледі. Екі ай бойы саудаласады: әкесі сегіз мың береді, ол сегіз жарым сұрайды. Ақыры үш жүз сом жетпей, айырылысып кетеді.
Макар Тарасыч өз-өзін кінәлайды: «Үш жүз сомды берсем ғой», «масқара қыламын деп қорқытсам ғой», «қараңғы бөлмеге кіргізіп тұмсықтан соғып жіберсем ғой» деп өкінеді. Бірақ табиғаты сондай: төбелеске жоқ, қатаңдыққа жоқ. Өз сөзімен айтқанда — ынжық.
Қорытынды әсер
Бұл әңгіменің өзегі — моншадағы бу секілді: көзге көрінбейді, бірақ бәрін тұмшалайды. Бірі «идеядан» қорқады, бірі «идея» үшін айыпталады. Бірі қызын тұрмысқа бергісі келеді, бірақ өзі қатаң бола алмайды. Бірі сөзге жүйрік, бірақ жүрекке келгенде тайқып шығады.
Аударған: А. Елшібеков