Қазақстанның ең ежелгі қаласы
Тараз: Ұлы Жібек жолындағы ең көне шаһардың үзілмеген жібі
Жылқы жылының күзінде Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы атап өтілмек. Бұл жөніндегі шешімді ЮНЕСКО қабылдаған. Бұдан екі жыл бұрын түркі дүниесінің рухани астанасы Түркістанның 1500 жылдығы тойланса, ендігі тарихи кезек Таразға келіп отыр.
Тараздың әлемге танылған бейнесі
Тараз ежелден Ұлы Жібек жолының бойындағы сауда-саттығы дамыған қала ретінде әйгілі болған. Аңыз-әфсанаға айналған деректерде салмақ өлшеу құралы — таразы осы өңірде кең танылғаны айтылады. Шаһардың қолөнері, керамикасы, алтын-күміс зергерлігі, сондай-ақ ойшылдары мен ақындары жайлы дерек көп.
Назар аударар тұс
Кей деректерге сүйенсек, Тараздың іргесі қаланғанына биыл 2040 жыл толады. Бұл пікір Қытайдың «Цянь-хань-шу» («Кейінгі Хань әулетінің тарихы») жылнамасындағы мәліметтермен сабақтастырылады.
Таластан Таразға дейін: атаудың өзгеруі
Ресейдің қытайтанушысы Н. Бичурин жылнамаларды орысшаға қысқаша аударғаны белгілі. Ал Л.Н. Гумилев «Таласская битва 751-го года н.э.» атты мақаласында Талас өзені бойында ғұн билеушісі Чжи-чжи б.з.д. 42–41 жылдары тұтқын рим легионерлерін пайдаланып, қоныс салғызғанын жазады.
Талас өзені жағасында бой көтерген қала әуелде Талас аталған. 892 жылы Бұқарадан келген Исмаил Самани әскері жаулап алғаннан кейін, ортағасырлық тәжік тіліндегі «р» мен «л» дыбыстарының алмасып айтылуы ықпалымен атау Тараз түріне ауысқаны айтылады.
«Талас» сөзінің мәні және ерте дипломатия
«Талас» сөзі санскриттен бастау алатын соғды тілінде «су», «өзен» мағынасын береді деген түсіндірме бар. Түркілердің парсы әлемімен мыңдаған жыл бойы аралас-құралас болғаны жайлы тұжырымдар да осы контексте айтылады.
568 жылы Византия императоры Юстинианның елшісі Земарх түркі қағаны Естемиге келгенде, қаланың атын грекше «Талас» деп жазып қалдырғаны жөнінде дерек бар. Сол кезеңде Византияның Иранға қарсы одақ ұсынуы, түркілердің бұл ұсынысты қабылдауы және өңірдегі әскери-саяси өзгерістер де тарихта аталады.
751 жыл: Атлах шайқасы және өркениеттік бұрылыс
751 жылдың шілде айында Талас өзені жағасында қытай және араб әскерлері шайқасқан кезде, түркілер мұсылмандар жағына шыққаны туралы мәлімет кең таралған. Бұл соғыс араб жылнамаларында Талас соғысы немесе Атлах шайқасы деп аталады. Оқиғаның өңірдегі діни, мәдени ықпалы зор болғаны да жиі айтылады.
Қарахандар дәуірі және атаулардың түп төркіні
Талас-Тараз түркештер, қарлұқтар, кейінірек қарахандар әулеті шыққан яғмалар үшін ірі саяси орталық болды деген пікір бар. Кей түсіндірмелерде «яғма» атауының мәні, олардың кейінгі мұрагерлері туралы деректер (В.В. Бартольд еңбектерінде) келтіріледі.
«Қарахан» — кейбіреулер ойлағандай жеке адамның есімі емес, «ұлы хан» мағынасын білдіретін көне түркі лауазымы. Бұл туралы Махмұд Қашқари XI ғасырдағы «Түрік сөздігінде» жазып кеткені айтылады.
Қарахандар билігі 1212 жылы әлсіреп, әуелі найман ханы Күшлік, кейін қарақытайлар, ақырында Хорезм шахы Мұхаммед ықпалы күшейген кезеңдермен сабақтасады.
Ескерткіштер: Тараздың материалдық жады
Қарахандар заманынан сақталған мұралар — Әулиеата Қарахан кесенесі (шын аты Шамахмұд, 1059 жылы қайтыс болғаны туралы дерек оның соңғы күміс теңгесімен байланыстырылады), Айша бибі, Бабажы қатын ғимараттары, сондай-ақ қыш құбырлар мен діни құрылыстар — ата-бабаларымыздың өркениет деңгейін танытатын айғақтар ретінде аталады.
Шыңғыс хан дәуірі және «жақсы қала» атауы
1219 жылы Тараз қаласы Шыңғыс хан әскеріне қарсылықсыз берілгендіктен «гобалық», яғни «жақсы қала» аталған деген мәлімет бар. Бұл кезеңнен Шамансұр–Дәуітбек кесенесі сақталғаны айтылады. Моғолстан заманында қала Йанги әрі Тараз деп те аталған.
Қирау, қайта түлеу және Әулиеата атауы
1723 жылы жоңғар шапқыншылығы кезінде ежелгі қаланың қирағаны айтылады. Осыдан кейін Тараз атауы тарихтан көмескі тартқандай болды. 1774 жылы Талас өзені бойына Абылай хан қала тұрғызып, оны ұлы Әділ сұлтанның билігіне бергені туралы Шоқан Уәлиханов «Абылай» мақаласында көрсетеді. Бұл қала Әулиеата аталған.
Тарихи түзету
Әулиеатаны «қоқандықтар салды» дейтін пікір жиі кездеседі. Алайда баяндалатын деректерге сәйкес, Қоқан билігі бұл қаланы кейін жаулап алған: Әлім хан (1799–1809) Түркістан, Шымкентпен бірге Әулиеатаны да өз ықпалына қаратқаны айтылады.
Өзбек тарихшысы Молла Әлім Махмұд қажының «Түркістан тарихы» (1914) еңбегінде бұл жайттар сөз болады; бұл дерек Е. Бекмахановтың «Қазақстан 20–40 жылдары XIX ғасырда» монографиясында келтірілген (ҚазМУ, 1992, 158–159-бб.). Сонымен бірге еңбекте Әділ сұлтанның Әулиеатаны қайтарып алып, әскери жеңіс нәтижесінде Ташкентке де ықпал жүргізгені, бірақ 1815 жылы кенет қайтыс болғаны айтылады.
Әділ сұлтанның қазасынан кейін ғана Қоқан хандығы Әулиеатаны екінші рет алып, 1826 жылы қамал-қорған салғаны көрсетіледі. Осы логикадан шығатын тұжырым: қираған Тараз орнына жаңа қала салып, тарихи сабақтастықтың жібін жалғаған тұлға ретінде Абылай ханның рөлі айрықша.
1864 жыл: Әулиеата үшін шайқас
1864 жылы полковник М.Г. Черняев басқарған орыс әскері Әулиеатаны қоқандықтардан күшпен тартып алғаны белгілі. Бұл жорыққа штабс-капитан Шоқан Уәлиханов, Жетісудан Сұраншы батыр, Рүстем сұлтан Аспандиярұлы, Меркіден Сыпатай батырдың ұлы Пірімқұл, Құланнан Бәйетұлы Құдайберген, Әулиеатадан Байзақ датқаның ұлы Ақмолда батырбасы және басқа да қазақ-қырғыздың белгілі адамдары қатысқан.
Ұрыста бейбіт халыққа қарсы зеңбірек қолданылғаны салдарынан көп шығын болғаны айтылады. Қаза тапқандардың қатарында Рүстем сұлтан да болған; оның сүйегі Ташкентке, нағашысы Төле бидің мазарының қасына жерленгені көрсетіледі. Шоқан Уәлиханов бұл қатігездікке қарсылық білдіріп, Әулиеатадан Алматыға қайтып кеткені баяндалады.
Архив деректерінде Әулиеатаны алуға қатысқан Ақмолда батырбасының орыс армиясында капитан шеніне, Құдайбергеннің майор шеніне ие болғаны туралы мәлімет келтіріледі.
Қала атауының қайта оралуы
Кейін қала Мирзоян, одан соң Жамбыл атауларымен аталып, 1997 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен ежелгі Тараз атауы қайта берілді.