Ерте заманда бір қойшы бір байдың есігінде жиырма жыл қой бағыпты
Қойшының сапары және хан қызы
Ерте заманда бір қойшы бір байдың есігінде жиырма жыл қой бағыпты. Бір күні елін сағынып, туған-туысына барып қайту үшін байдан бес жылға рұқсат сұрайды. Есесіне қайтып келген соң тағы да жиырма жыл қой бағуға келіседі. Жиырма жылғы еңбегіне бай қойшыға бір саржа мен бір құнан шығар ат береді. Қойшы қуанышы қойнына сыймай, еліне қарай жолға шығады.
Бірнеше күн жүрген соң, бір елге кезігеді. Ел-жұрт абдырап, шаршап, жиналып отыр екен. Сұрастырса, ханның сөзге шешен, көркіне көз тоймайтын жалғыз қызын бір түнде ұйықтап жатқан жерінен дәу ұрлап әкетіпті. Хан не істерін білмей, жұртты ақылдасуға жинаған екен.
Ханның шарты
Ханның шабармандары шеттен келген қойшыға мән-жайды айтып: «Дәу алып кеткен қызды тауып әкелген кісіге сыйлық беріледі. Сіз әкеле аласыз ба?» — дейді.
Қойшы аз ойланып: «Іздейін. Алты айлық азық дайындасын, қасыма екі мықты жолдас қоссын, үшеумізге бір күймелі арба берсін» — деп шарт қояды. Хан келісіп, керегін түгел береді.
Үшеуі елден шығып, бірнеше ай жол жүреді. Ақыры дәулер мекендеген таулы аймаққа жетіп, орман ішіне түсіп демалады.
Ормандағы қыстау және ергежейлі
Бір күні қойшы үлкен жолдасын: «Барып, тоғайдан құс аулап кел» — деп жібереді. Ол құс таба алмай жүріп, бір қыстауға тап болады. Алдынан мыстан кемпір шығып: «Неге келдің? Мұнда бір ергежейлі бар, ол сені өлтіреді. Ізіңше кет» — деп ескертеді.
Жолдасы қаймықпай тұрып алады. Көп ұзамай бойы тапал біреу келіп: «Әй, сен неге келдің? Көрмегеніңді көрсетейін бе?» — деп ұмтылады. Күші әлдеқайда басым ергежейліден таяқ жеп, жолдасы кейін қайтады. Бірақ болған жайды серіктеріне айтпайды.
Екінші күні екінші жолдас та құс аулауға шығып, дәл сондай күйге түседі. Ол да үндемей: «Құс таба алмадым» — деп қайтады.
Қойшының айласы
Үшінші күні қойшы өзі саржасын алып тоғай аралайды да, бір қаз атып алады. Білместен әлгі қыстауға қайта кезігеді. Мыстан кемпір тағы шығып: «Кет! Кішкентай келсе, сені өлтіреді!» — дейді.
Қойшы: «Қорықпаймын. Саржам бар, сөйлесіп келісермін» — дейді. Сол сәтте кемпір ғайып болып, ергежейлі жетеді. Ол жұдырығын ала ұмтылғанда қойшы: «Тоқта, келісейік. Саған қонақасы әкелдім» — дейді.
Ергежейлі қазды алып, үйіне кіргізіп, қазанға аса бастайды. Қойшы аңдып отырып, қазан қайнай бергенде ергежейліні көтеріп алып қазанға тастайды да, қақпағын жабады. Тұншығып, ергежейлі өледі.
Алтын есіктің ар жағындағы тұтқын
Қойшы қыстауды аралап жүріп, алтындаған есікке тап болады. Ашып қалса, бөлме ішінде ханның қызы отыр. Қыз: «Қайдан келдің? Мұнда қалай кірдің? Қазір дәу келеді!» — деп шошиды.
Қойшы: «Дәуді жайғастырдым. Жүр, әкеңе алып қайтамын. Сені іздеп келдім» — дейді. Қыз киініп жиналып, қоштасарда қойшыға жібек орамал мен алтын сақина береді.
Екеуі тоғайға, жолдастарына бет алғанда, қойшы орамалды қыстауда ұмытып кеткенін есіне түсіреді. Қыз: «Барма, басқа орамал берейін» — десе де, қойшы: «Маған әуелгі орамалым керек» — деп, жолдастарына күте тұруды айтып кері қайтады.
Серіктердің опасыздығы
Қойшы қыстауға барып, орамалын алып, дәудің сыбызғысын да қоса алады. Қайтар жолда жолдастарына жақындағанда, олар аттарына қамшы басып, тоқтамастан қаша жөнеледі. Қойшы қанша айқайласа да, олар бұрылмайды.
Екі жолдас хан қызын қорқытып, арбаға отырғызып, ханға өздері апарып тапсырып, даңққа бөленбек болады. Ал қойшы жалғыз қалады.
Үлкен дәудің іні
Қойшы тоғайда жүріп, сыбызғы тартады. Сол кезде іннен бір үлкен дәу шығып: «Кешегі кішкентай дәуді өлтіріп, сыбызғысын алған сен бе? Кір мына інге!» — дейді. Қойшы амалсыз інге кіреді. Ін дегені таудың қуысы екен. Дәу қойшыға жылқысын бақтырады.
Үш сынақ: алтын, гауһар, төзім
1) Алтын кебеже
Бір жыл бойы жылқыны жақсы баққан соң, дәу: «Ертең еліңе жіберем. Мына кебежені ашпа» — деп кетеді. Қойшы кебежені ашып, ішінен алтын көріп, екі түйірін қалтасына салады. Дәу келіп ұрлықты біліп, оған тағы екі жыл жылқы бақтырады.
2) Гауһар тас
Екі жыл өткен соң, дәу тағы: «Ештеңеге тиме» — дейді. Қойшы бұрыштағы гауһардың бірін алып, етігінің қонышына тығады. Дәу тауып алып, енді бір жыл қосымша жазалайды.
3) Төзім мен адалдық
Тағы бір жыл өткен соң, қойшы бұл жолы ешнәрсеге тимей, уәдесінде тұрады. Дәу риза болып, оған бірнеше ат, ескі шилан, ескі белбеу, тот басқан қылыш беріп, еліне қайтарып жібереді.
Дариядан өту жолы
Дәу: «Жолдастарың кеткелі төрт жыл болды. Олар әлі бір жылсыз елге жете алмайды» — деп, қойшыға жүрер жолды үйретеді: «Алдыңнан дария шығады. Қыз берген орамалды көтеріп, қылышыңды бұлғап шапсаң, су үстіне көпір түседі. Артыңнан көпір қирап отырады» — дейді.
Қойшы атына мініп, орамалын көтеріп, қылышын бұлғап шабады. Дария үстіне көпір пайда болып, артынан сөгіліп қалады. Аттың жүйріктігімен үш айда хан еліне жетеді. Соңынан жолдастары да келеді.
Тойдағы шындық
Қойшы келгенін білдірмей, бір үйге қонып жатады. Ертеңіне хан қызы келген соң, хан елін жинап үлкен той жасайды. Жұрт көп жиналып, сарайда алдыңғы топқа қойшы да отырады.
Хан қызы қойшының қолындағы сақинаны көріп, ханға қарап: «Мені дәуден құтқарған — мына батыр» — дейді. Хан қойшыдан бәрін сұрап біледі де, опасыз екі жолдасын сол жерде дарға асып өлтіртеді.
Ерлік сыналған сәт
Тойда ат шаптырылып, күрес өтеді. Ат бәйгесінде қойшының аты озып келіп, бірінші бәйге алады. Күресте қойшы ханның балуанын жығып, жұртқа абыройы артады.
Уәде бұзылса — майдан бар
Той біткен соң, қойшы ханға келіп: «Қызыңды тауып әкелдім, сыйлығымды бер. Жоғалып табылған қызыңды да маған қиярсың» — дейді.
Хан уәдесінен тайып: «Қызымды қойшыға бере алмаймын. Өзімдей ханның ұлына беремін. Басың аман, бәйгенді алдың. Одан артық сыйлық қайда?» — деп қайырады.
Қойшы ашуланып: «Уәдеңді орында. Әйтпесе, тұрысатын жеріңді айт!» — дейді. Хан келіседі.
Бес жүз әскерге қарсы
Таң ата майдан басталып, хан жалғыз қойшыға бес жүз әскер шығарады. Қойшы орамалын көтеріп, қылышын бұлғап соғысқа кіреді.
Қылышын оңға сілтесе — он болып, солға сілтесе — сол болып, ханның әскерін бірін қалдырмай қырады. Мұны көрген ханның зәресі ұшып, қойшының батырлығын танып, қорыққанынан қызын береді. Бар байлығының тең жартысын бөліп беріп, қойшыны бас уәзір етіп белгілейді.