Қарахан қырык уәзірімен бір жерге сейілге шығыпты
Қараханның ғибратты жолы
Қарахан қырық уәзірімен сейілге шығады. Уәзірлердің қасында тағы қырық адам еріп жүріпті. Жол үстінде ханның қамшысы қолынан түсіп кетеді. Сол сәтте жұрт бөгеліп, қырық уәзір мен қырық адам бірдей аттан түсіп, қамшыны әперуге ұмтылады: біреуі тауып береді, біреуі таба алмаса да құрмет көрсетіп, бәрі де қызмет қылады.
Қарахан мұны көріп, ат үстінде ойланып қалады: «Бір ғана қамшы үшін осынша кісі бірдей түсіп, құрмет етсе, мені халық расында қадірлейді екен. Ендеше мен де шүкіршілік етіп, елге жомарттық жасайын», — деп ниет етеді.
Ниет пен сын сәт
Күні бойы аңда жүрген хан кешке аман-есен үйіне оралады. Тынығып отырғанында, үстіне жұпыны киім киген бір қайыршы кіріп келеді. Хан күндізгі уәдесін есіне алып, оған үлкен сый бермек болады.
Қайыршы: «Егер шын ниетіңмен беретін болсаң, менің көңілім не тілесе — соны бер», — дейді. Хан: «Төрт түлігімнен не қаласаң, бәрі сенікі», — деп жауап береді.
Бірақ қайыршы: «Маған малың керек емес. Берсең — патшалық орныңды бер. Көңілім соны қалайды», — дейді. Хан іркілмей: «Орнымды да бердім», — деп келіседі. Қайыршы: «Ендеше түс, орныңа мен отырайын», — дегенде, хан мұны да жақсылық көріп, тақтан түседі.
Қайыршы енді: «Мұнда тұрма. Төрт түлігіңнен қалаған атыңды және керек-жарағыңды ал да, жайыңа кет», — дейді. Хан айтқанын орындап, жылқыдан бір ат таңдап, керекті бұйымын алып, бала-шағасын арбаға мінгізіп, шаһардан шығып кетеді.
Өзен, қасқыр және айырылысу
Жол жүріп келе жатып, олар терең өзенге тап болады. «Бәріміз бірдей өтсек, суға кетерміз» деп, жүктің бәрін түсіреді. Әуелі екі баласы мен әйелін өткізеді, кейін қалған жүкке қайта оралмақ болады.
Қарахан жүкке қарай өтемін деп жүргенде, әйел-баласын арғы бетте қалдырып, жағалап алысырақ кетіп қалады. Сол сәтте екі қасқыр жүгіріп келіп, екі баланы көтеріп алып кетеді. Мұны хан да, анасы да көреді, бірақ бірі арғы бетте, бірі жаяу — дәрменсіз. Амалсыз сабыр айтып, тағдырға мойынсынады.
Керуеннің қулығы
Екеуі өзен жағалап жүріп, бір жерге аялдайды. Сол мезетте үстінен бір топ керуен көшіп келеді. Керуен қонған соң, кейбіреулері хан мен әйелге тіл қатысады. Ханның әйелі көркем де сұлу екен, мұны керуеннің салтаң жігіттері керуен басы — ханзадаға жеткізеді. Ол әйелді көрмей-ақ ғашық болып, оны шақыртудың амалын ойлайды.
Екі жігітті жіберіп: «Бізде бір адам сырқат еді. “Қырықтың бірі — Қыдыр” деген бар, жолаушы әйел келіп көріп берсін деп айтыңдар», — дейді. Жігіттер келгенде әйел: «Бармаймын», — деп үш рет те қайырады.
Сонда Қарахан: «Бұлар да жолаушы ғой, барып қайт», — дейді. Әйел шатырға барған кезде, керуен басы оның сұлулығына таң қалып, қайтармай, өзіне ертіп кетеді. Қарахан мұны да іштен сабыр қылып, өз жолымен жалғыз қалады.
Жалғыздық, жоқшылық және тағдыр құсы
Қарахан жүре-жүре тағы бір терең өзенге кезігеді. Өтпек болғанда аты суға кетіп, өзі әрең жүзіп шығады. Киер киімі жоқ, ішер асы жоқ, мінер аты жоқ. Қалжырап, бір қалың шөптің арасына кіріп жата кетеді.
Бұл маңда бір шаһар жақын екен: ханы өліп, ел иесіз қалған. Ескі салт бойынша халық «дәулет құсын» ұшырып, кімге қонса — соны хан көтермек болады. Ұшырылған құс келіп, дәл сол шөп арасына қонады.
Артынан келген үш жігіт құсты алып кетпек болса да, құс қайта-қайта сол жерге ұмтылады. Ақыры олар Қараханды оятып, таңырқап, той басына ертіп барады. Жиналған жұрт оның жайын тыңдап болған соң, ақ киізге орап хан көтеріп, шаһарға хан сайлайды.
Дәулет қайта қонса да, Қараханның ойынан әйелі мен балалары кетпейді. Ақырында оларды іздеуге көп кісі ертіп жолға шығады. Айдан ай, жылдан жыл өтіп, ел-елді аралап сұрайды.
Табысу: әуелі ана, кейін ұлдар
Көп уақыт өткенде, бір елде қайыр сұрап жүрген әйеліне кезігеді. Ханымның үстінде киім жоқтың қасы, ішерге асы жоқ, елден сұрап күнелтіп жүр екен. Қарахан оны көргенде, қайта тірілгендей болады. Екеуі қауышып, бір-бірін құшақтап, шерін тарқатады.
Хан әйелінен балалардың хабарын сұрайды. Ханым бұрын естігеніне сүйеніп, олардың қай жақта болуы мүмкін екенін айтады. Екеуі нөкерлерімен бірге балаларын іздеп жолға шығады.
Айлар өткен соң, бір өзен бойында қой бағып жүрген қойшыға жолығады. Жөн сұрасқанда, қойшы қай елдің малы екенін айтады. Бірақ ол жай қойшы емес, алғыр да сезімді жігіт болып шығады. Өз жайын сұрағандарға: «Мен Қарахан деген кісінің баласымын», — дейді.
Бала күнінде оны бөрі алып қашқан екен. Кейін сол елдің бір байы қасқырдан құтқарып алып, асырап өсірген де, енді қой бақтырып қойған. Оның жанында інісі де бар екен, інісі қозы бағып жүріпті. Екеуі де қиындық көріп, жүдеп-жадаған: денесін бит жеп, аяғын тас жырып, қатты титықтаған екен.
Қарахан балаларын танып, жүрегі елжіреп, оларды ертіп алады. Сөйтіп, отбасын қайта қосып, еліне қайтады. Бұрынғы хандығына қайта отырып, ақыры барша мұратына жетеді.