Тіл мүкістіктері бар балалардың сөйлеуі
Кіріспе
Бұл мәтін сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшеліктерін, аномальды (дамуында ауытқуы бар) балалардың негізгі категорияларын, сондай-ақ сөйлеудің бұзылу түрлері мен олардың бала дамуына әсерін жүйелейді. Материалда сөйлеу патологиясының себептері, қабылдау ерекшеліктері және түзету жұмысының маңызы қарастырылады.
Аномальды балалардың негізгі категориялары және олардың ерекшеліктері
Дамуында ауытқуы бар балаларды (аномальды балаларды) оқыту мен тәрбиелеу олардың физикалық және психикалық даму деңгейіне қарай ұйымдастырылады. Аномальды балалар — физикалық немесе психикалық дамуы қалыпты деңгейден ауытқыған балалар. Кемістік (дефект) туа біткен де, жүре пайда болған да болуы мүмкін.
Туа біткен кемістіктердің ықтимал себептері
- Тұқым қуалаушылық.
- Ұрыққа химиялық, механикалық және температуралық сыртқы әсерлердің ықпалы.
- Тамақтанудың жеткіліксіздігі.
- Организмнің суық тиюі және жалпы әлсіреуі.
Жүре пайда болған кемістіктер
Көбіне нәрестелік кезеңде ауыр жұқпалы аурулармен ауыру салдарынан қалыптасады.
- Эпидемиялық менингит
- Полиомиелит
- Қызылша, скарлатина және т.б.
Негізгі топтар
Есту мүшелері бұзылған балалар
Мүлдем естімейтіндер және нашар еститіндер.
Көру мүшелері бұзылған балалар
Мүлдем көрмейтіндер және нашар көретіндер.
Күрделі құрылымды кемістігі бар балалар
Бірнеше бұзылыстың қатар жүруі.
Ақыл-ой дамуы бұзылған балалар
Интеллектуалдық даму деңгейі төмен балалар.
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалар
Алалия, тұтықпа, дислалия, дизартрия және т.б.
Оқыту мен қолдау жүйесі
Әр категория үшін арнайы оқу-тәрбие ұйымдары қарастырылған. Кейбір кемістіктер түзетілгеннен кейін бала жалпы білім беретін мектепте оқи алады, ал кейбір балаларға арнайы мектеп қажет болады. Балалардың білімді меңгеру мүмкіндігі әртүрлі: біреуі базалық бағдарламамен шектелсе, енді біреуінде әлеуеті жоғары болуы мүмкін.
- Керең және нашар еститіндерге арналған мектептер
- Соқыр және нашар көретіндерге арналған мектептер
- Қосалқы мектептер (ақыл-ой дамуы бұзылған балаларға)
- Логопедиялық пункттер (тіл кемістіктері бар балаларға)
- Сөйлеуді түзету мектептері (күрделі тіл кемістіктеріне)
- Барлық топтарға арналған арнайы балабақшалар және әлеуметтік қолдау ұйымдары
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі
Сөйлеу тіліндегі бұзылыстардың көрінісі әртүрлі болады. Ол патологиялық деңгейіне, сөйлеу аппараты мен жүйке жүйесінің зақымдануына, зақымдану уақытына және негізгі кемістіктен туындайтын екінші реттік қиындықтарға байланысты өзгереді.
Сөйлеу бұзылыстары қамтитын негізгі бағыттар
Дауыстың бұзылуы, дауыс ырғағының бұзылуы, тұтықпа, дислалия, ринолалия, дизартрия, алалия, афазия, сондай-ақ жазу мен оқудың бұзылыстары.
Себептері
- Органикалық: сөйлеу аппараты немесе жүйке жүйесінің бөлімдері әртүрлі зақымданулар салдарынан бұзылады.
- Функционалдық: органикалық зақым жоқ, бірақ сөйлеу механизмдерінің қызметі бұзылады.
Көбірек кездесетін кезең
Тіл бұзылыстары әр жаста байқалғанымен, әсіресе ерте жастағы балалар арасында жиі ұшырасады.
Сөйлеудегі бұзылулардың негізгі топтары
1) Фонетикалық бұзылулар
Бір дыбысты немесе бір топ дыбыстарды айта алмау, қатаң–ұяң–үнді дыбыстарды ажыратудың қиындауы, дыбыстарды дұрыс қабылдаудың бұзылуы.
Мысалдар: дислалия, дизартрия, фонетикалық-фонематикалық жетілмеу.
2) Лексикалық-грамматикалық бұзылулар
Сөздік қорының шектеулі болуы, фразаның қарапайымдылығы, сөздердің қиыспауы, шылаулар мен жалғау-жұрнақтарды қате қолдану.
Мысал: сөйлеудің жалпы жетілмеуі.
3) Әуендік-екпіндік бұзылулар
Екпінді дұрыс қоймау, дауыстың күші мен биіктігі, тембрдің өзгеруі (ақырын, қарлығыңқы және т.б.).
Мысалдар: дисфония, ринолалия, ринофония.
4) Қарқындылық-ырғақтық бұзылулар
Шапшаң қарқын (брахилалия), баяу қарқын (брадилалия), үзік-үзік сөйлеу (қажетсіз паузалар, сүріну), құрысу сипатты тұтығу.
5) Жазба тілдің бұзылуы
Жазуда әріптерді тастап кету/шатастыру, сөздердің орын ауысуы, жолдан шығып кету; оқуда дыбыстарды алмастыру, әріптеп оқу, түсінудің бұзылуы, аграмматизмдер.
Мысалдар: дислексия, дисграфия.
6) Сөйлеудің жүйелі бұзылуы
Сөйлеудің мүлде болмауы немесе тек былдырлау деңгейінде болуы мүмкін.
Мысалдар: алалия, афазия.
Дислалия және ринолалия: қысқаша сипаттама
Дислалия
Дыбыстардың бұзылып айтылуы. Ол пайда болу себептеріне қарай механикалық және функционалдық түрлерге бөлінеді.
Механикалық (органикалық) дислалия — артикуляциялық аппараттың сүйек құрылымы мен бұлшық ет жүйесіндегі кемістіктерге байланысты. Мысалы: тіл асты желбезегінің қысқалығы, тілдің тым үлкен/кішкентай болуы, тіс-жақ құрылымының ақаулары.
Жиі кездесетін түрлері
- Сигматизм: ызың дыбыстар (с, з, ц, ж, ч, ш, щ).
- Ротацизм: «р» дыбысы.
- Ламбдацизм: «л» дыбысы.
- Таңдай дыбыстары, сондай-ақ каппацизм (к), гаммацизм (г), хитизм (х), йотацизм (й).
Ринолалия
Ауыз және мұрын қуыстарының қызметі бұзылғанда дауыстың өзгеруі және дыбыстардың бұрмалануы байқалады.
Ашық ринолалия
Ауа ауыз және мұрын қуысы арқылы қатар өтеді.
Жабық ринолалия
Ауа тек ауыз арқылы өтеді (әсіресе «м», «н» дыбыстарында байқалады).
Себептері
- Ашық түрі: таңдайдың бөлінуі, жұмсақ таңдайдың қысқалығы, таңдай параличі.
- Жабық түрі: мұрын қуысының бітелуі, ісіктер, мұрын қалқасының қисаюы.
Ринолалиясы бар балалардың әлсіздігі, кеш отыруы немесе сөйлеудің кешеуілдеуі жиі байқалады. Бұл мектепте түсінбеушілік, қатарластарының мазағы сияқты әлеуметтік қиындықтарға әкеліп, психика дамуына кері ықпал етуі мүмкін. Сондықтан ерте көмек (хирург және логопед) маңызды.
Мысалдар: хейлопластика (ерінге ерте операция), уранопластика (таңдайды қалпына келтіру операциясы).
Алалия және афазия: айырмашылықты түсіну
Алалия
Алалия — құрсақтағы немесе ерте нәрестелік кезеңде бас миы қыртысының сөйлеу аймақтарының органикалық зақымдануы салдарынан сөйлеудің жүйелі түрде дамымауы немесе мүлдем болмауы.
Себептер қатарына: менингоэнцефалит, босану кезіндегі миға қан құйылу, жарақат, зат алмасудың бұзылыстары, ауыр инфекциялар және баланың ерте кезеңдегі жалпы әлсіреуі кіруі мүмкін.
Негізгі түрлері
- Моторлы алалия: сөйлеуді өндіретін қимылдық механизмдер бұзылады; сөзді түсіну салыстырмалы түрде сақталуы мүмкін.
- Сенсорлы алалия: естуі сақталғанымен, айтылған сөзді түсіну күрт бұзылады; дыбыстарды ажырату қиын.
Афазия
Афазия — мидың белгілі бір аймақтарының зақымдануы нәтижесінде бұрын қалыптасқан сөйлеудің толық немесе ішінара жоғалуы. Ол көбіне ересектерде кездеседі.
Моторлы афазия
Түсінуі салыстырмалы сақталып, сөйлеуі қатты шектеледі; сөйлем «телеграфтық» стильге ұқсауы мүмкін.
Сенсорлық афазия
Есту мүшесі сау болса да, айтылғанды түсіну бұзылады; тапсырмаларды толық орындамауы мүмкін.
Оқу мен жазуда да қателер жиі кездеседі: сөздерді біріктіріп жіберу (контаминация), дыбыстарды ауыстыру, әріптердің орын алмастыруы және т.б.
Тұтықпа және дауыс-қарқын бұзылыстары
Тұтықпа
Тұтықпа — ауыр әрі күрделі бұзылыс. Ол көбіне 2–5 жас аралығында байқалады. Уақытылы алдын алу шаралары қолданылмаса, асқынып, тұрақты сипат алуы мүмкін.
Ықтимал себептер
- Қатты қорқу
- Жиі жұқпалы аурулар, жалпы әлсіреу
- Тұқымқуалаушылық фактор
- Шамадан тыс жазалау, үркіту тәсілдері
Балаға жасына сай емес көлемді мәтіндерді жаттатудың, түнде қорқынышты ертегілер оқудың, сондай-ақ шектен тыс үркітудің зияны болуы мүмкін. Тұтыққан баланы қатарластарының мазағынан қорғап, қолайлы эмоционалдық орта құру және маман кеңесіне ерте жүгіну қажет.
Қосымша терминдер
- Дисфония: дауыс аппараты патологиясынан дауыс жоғалуы немесе әуезділіктің бұзылуы.
- Брадилалия: сөйлеудің патологиялық баяулауы, созылыңқы айтылу.
- Тахилалия: сөйлеудің патологиялық жылдамдауы, быдықтап сөйлеу.
Сөйлеуі бұзылған балалардың түйсігі мен қабылдауы
Есту арқылы қабылдау
Сөйлеуі бұзылған балаларда фонетикалық-фонематикалық қабылдаудың кемшіліктері жиі кездеседі. Сөйлеу-есту және сөйлеу-қозғалу анализаторларының байланысы бұзылып, дыбысты айту мен дыбысты қабылдау қатарынан әлсіреуі мүмкін.
Зерттеулерге сүйенсек, сөйлеу-қозғалу анализаторы қызметінің бұзылуы (әсіресе дизартрия мен ринолалияда) фонемаларды есту арқылы қабылдауға айқын әсер етеді: кей жағдайда айтылуы айқын фонемалар ажыратылады, ал кей жағдайда сараланатын фонемалардың өзі ажыратылмай қалуы мүмкін. Сондықтан фонемалық естуді дамыту тілдің барлық қырын кешенді дамытуға тікелей байланысты.
Көру арқылы қабылдау
Сөйлеу патологиясы бар балаларда көру арқылы қабылдау да тежеле дамуы мүмкін. Зерттеулер нақты объектілер мен бейнелерді тану деңгейі төмен болатынын, әсіресе таныс емес ракурста берілген заттарды тану қиындық тудыратынын көрсетеді.
Негізгі көріністер
- Бейнені қабылдауға көбірек уақыт қажет.
- Перцептивтік әрекеттердің жеткіліксіздігі байқалады.
Салыстыру стратегиялары
Кейбір балалар фигураларды салыстырғанда пішінге қарағанда түске көбірек сүйенуі мүмкін. Ал қалыпты дамудағы балалар көбіне көру арқылы салыстыруды (пішін, құрылым, кеңістіктік қатынас) тиімді қолданады.
Тіл мүкістіктері бар балалардың сөйлеуі
Ауыр тіл мүкістігі бар балаларда сөйлеуді ұйымдастырудың қиындығы олардың басқа адамдармен қарым-қатынасына тікелей әсер етеді. Сөздік қордың жұпынылығы, сөз мағыналарының сараланбауы, етістіктердің аз қолданылуы, байланысты сөйлеудің ерекшеліктері толыққанды коммуникацияны шектейді.
Коммуникативтік салдарлар
- Сөйлесуге қажеттіліктің төмендеуі және коммуникация формаларының жеткілікті қалыптаспауына әкелуі мүмкін.
- Мінез-құлық ерекшеліктері пайда болады: тілдік байланысқа қызықпау, негативизм, сөйлесу жағдайында бағдарлай алмау.
- Құрбыларынан оқшаулану және ұжымға бейімделудің қиындауы мүмкін.
Ересекпен қарым-қатынас
Кейбір балалар ересек адамның ұсынысын қуана қабылдауы мүмкін (мысалы, кітап тыңдау), бірақ оқылған материал бойынша сұрақ қою, мазмұндау, әңгіме-сұхбат құру қиынға соғады. Бұл монологтық сөйлеудің репродуктивтік жағының жеткілікті қалыптаспағанын көрсетеді.
Сөйлесу уақытының қысқалығы
Қызығушылық болғанның өзінде, бала әңгіме барысында тез ауысып кетуі мүмкін; танымдық қызығушылық қысқа мерзімді болып, әңгімелесу көбіне 5–7 минуттан ұзаққа созылмайды.
Түзету жұмысының бағыты
Мұндай балаларды әлеуметтік орта талаптарына сай тиімді бейімдеу үшін тілдік, танымдық және коммуникативтік әрекеттер компоненттерін дамытуға бағытталған арнайы жүйелі жұмыстар қажет.
Қорытынды
Дефектология — бала дамуындағы әртүрлі ауытқуларды, денсаулық бұзылыстарының себептерін және олардың психофизикалық даму ерекшеліктерін зерттейтін ғылым. Пәннің мақсаты — дамуында ауытқуы бар балаларға коррекциялық-тәрбиелік жұмысты ұйымдастырудың бағыты мен оқытудың мазмұны туралы ғылыми-әдістемелік білім қалыптастыру.
Даму бұзылыстары әртүрлі формада көрінетіндіктен, аномальды балаларды зерттеу және қолдау күрделі. Есту немесе көрудің бұзылуы, қимыл-қозғалыстың үйлеспеуі, орталық жүйке жүйесі қызметінің бұзылыстары сияқты факторлардың кез келгені баланың жалпы дамуына ықпал етеді. Сондықтан ерте диагностика, кешенді қолдау және мамандардың (педагог, психолог, логопед, дәрігер) бірлескен жұмысы шешуші мәнге ие.