Женеста қыздан
Өлке мен адам
1829 жылдың жазғытұрғы бір жайдары күнінде жасы елулер шамасындағы кісі Гранд-Шартрезге таяу орналасқан үлкен елді мекенге қарай бет алып, өрлеу жолмен салт келе жатты. Бұл мекен — табаны тастақ, арнасы көбіне құрғап қалатын шағын тау өзенінің аңғарында ұзыннан созылып жатқан, халқы тығыз кантонның орталығы.
Өзен аңғарының құбылмалы көрінісі
Қазірде қар суымен толысқан өзен аңғарды бойлай бұрқ-сарқ ағып жатыр: арнасы екі жақтан бір-біріне қарама-қарсы ентелеп келіп беттескен қос қыраттың ортасында қысылып қалған. Үстеріне жан-жақтан Савойя мен Дофиненің шыңдары төніп тұр.
Екі Морьенаның тізбек-тізбек жоталары жалпы нобайы ұқсас болғанымен, дәл осы өңірдегідей жер бедерінің ала-құлалығын, күн сәулесі мен көлегей көлеңкенің құбылған ойнақылығын басқа жақтан табу қиын еді.
Құнарлы жазық
Біресе аңғар алқабы кеңейіп, жылдың қай мезгілінде де тау бұлақтарымен сусындаған құнарлы жердің өсімдігі жап-жасыл кілемдей көздің жауын алады.
Еңбек пен өндіріс
Біресе су күшімен жүретін тақтай зауыттары көлденеңдеп шығады: жұпыны құрылыстар, қабығы аршылған шырша бөренелерінің қоймалары, ауқымды науалармен ағып жатқан су шыжымдары көзге шалынады.
Әр жерде шашыраған лашық үйлер мәуелі жеміс бақтарына көміліп, еңбекқор кедейшілік туралы ойға жетелейді. Ал әрегіректе бір-біріне қабаттаса жабысқан дөңгелек қышпен жабылған қызыл төбелі шағын үйлер ұзақ жылдарғы еңбектің берекелі нәтижесін айғақтағандай. Босағаларының үстіне ірімшік кептіретін керме орнатып қойған.
Қайда қарасаң да, аула шарбақтары мен үй қоршауларын жүзім сабақтары тұмшалап, жапырақтары малға жем болатын жатаған шегіршін бұталары орап алған.
Тау ішіндегі үнсіз салтанат
Кей жерлерде төмпе-төбешіктер бір-біріне тым жақындап, араларында өндірістік құрылысқа да, егістікке де, тіпті лашық үйлерге де орын қалмайды. Тек өзен ғана құлдыраған құлама сулары сарқырап, аспанмен таласқан екі гранит шоқының арасынан жарып өтеді.
Тас қабырғалардан жоғары, екі жағынан анталап, биіктігі жүз кезге дейін баратын қалың қарағай, шырша, самырсын өседі. Діндері түп-түзу ағаштар жолдың екі жағын тұтаса қоршап алған; етек жағында аюқұлақ, шетен, бүрген, итмұрын қызылды-жасылды әр береді.
Бұталардың балауса иісі тау гүлдерінің ашқылтым жұпарымен, жоғарыдағы балқарағай мен көктерек, жасыл шырша шайырымен араласа аңқығанда, адамның басын айналдырып, көкірегін кернегендей болады.
Жартастардың ара-арасынан ақша бұлттар жүгіріп, біресе биік шыңдарды бұлдырата орап алады, біресе қайтадан жарқырата жалаңаштап көрсетеді. Тау іші осылай сәт сайын құбылып, бөктері бозара, аңғары ағара, жазықтағы көк майса құлпыра түседі. Осы маусымда айналаны тылсым тыныштық мүлгітіп, тап-таза көк аспан күн нұрына малынып тұр.
Бір сөзбен айтқанда, бұл сондай тамаша өлке еді. Оның аты — Франция.
Жолаушының кескіні
Сырт келбеті
Жолаушы — ұзын бойлы кісі. Үстінде көк шұғадан тігілген мұнтаздай тап-таза киім. Ат үстінде қарт офицерше қаққан қазықтай тіп-тік отыр. Мойнында қара галстук, қолында бес саусақты күдері қолғап, беліне былғары құндақты пистолет байланған.
Мінезі
Оның жайбарақат қоңырқай өңі, жалпы жамалы түзу кескіні, шып-ширақ қимылы, өткір көзқарасы мен маңғаз бітімі үй ішіндегі бейбіт тіршілікке оралса да жоғалмайтын әскери машықты аңғартатын.
Оның орнында басқа адам болса, таулы табиғаттың әсем көріністеріне таң-тамаша қалар еді. Бірақ Наполеон соғыстары тұсында талай елді басып өткен француз армиясының офицеріне мұндай көріністер таңсық емес болатын. Сондықтан ол табиғаттың алуан түріне таңданбай, сабырмен ғана қызықтап келеді.
Бет-ажарының мызғымас мығымдығына қарап-ақ, кез келген адам оның бір кездері ұлы императордың жеңімпаз туы астында сапта болғанын аңғарар еді.
Пьер-Жозеф Женеста: әскердің қатал да мейірімді адамы
Жолаушы расында да Наполеон жорықтарының бәріне қатысып аман қалған сарбаздардың бірі еді. Ол қатардағы жауынгерше қаһармандықпен соғысты: күндіз-түні борышын адал орындады, қылышын мүлт жібермеді, бірақ қаруын ешқашан бекерге сермемеген.
Кеудесінде Құрметті легион орденінің белгісі жарқырайды. Мәскеу түбіндегі шайқастан кейін, сол күнгі естен кетпес қырқыста бұл орденге лайық жалғыз адам осы кісі деп танылған.
Ұстамдылық
Ұяң, тік мінезді, өз жайында біреуге өтініш айтуды қорлық санайтын адамдардың қатарынан еді. Сол себепті әскери атағы да заң бойынша ғана, тым баяу көтерілді.
Әділдік
Қарапайым солдаттар оны көргенде мейірбан ананың алдындағы баладай ізет білдіретін: ол әрі қатал, әрі қайырымды болатын.
Үнемшілдік
Жалақысын түгел жұмсамай, екі жылдың айлығын қорландырып қойған. Карта ойынын ұнатпайтын; артыққа әуес емес, қажеттіден қалыс қалмайтын.
Әйтсе де оны құрғақ сараң деуге келмейтін: біреу тақырға отырып қалса, ақшасын жомарттықпен шығарып беретін. Қарызын қайтар деп ешкімді қыспайтын, борышқорды кінәлауға хақысы жоқ адамдай үнсіз қалатын.
Француз армиясында Женеста сияқты адамдар кездеседі: іс үстінде олар ұлы болып көрінеді, ал одан кейін атақ-даңққа ұмтылмайды, қауіп-қатерді есепке алмайды. Бірақ Женестаны мінсіз деу қате болар: ол күдікшіл, шырт мінезді, таласта жеңіс бермейтін, қателескенін мойындауға қиындау адам еді. Оның солдаттық әдеттен сүйегіне сіңген әлсіздігі — ішімдікке құмарлығы.
Білімнің олқы жері және оны толықтыру талпынысы
Жоғарғы қауымның жол-жорасы мен сыпайылық заңдарын бірсыдырғы білетін; оларды әскери ыждаһатпен берік ұстанатын. Табиғи ақыл-парасат, естиярлық, әскери тактика мен стратегия, ат үстінде семсерлесу қағидалары және мал дәрігерлігі ісінің жай-жапсары жөнінен хабардар еді. Бірақ жалпы білімі жұтаңдау болатын.
Цезарьдың консул ма, император ма болғанын шала-пұла білетін; Александрды бірде грек, бірде македониялық дейтін. Тарихи не ғылыми әңгіме қозғала қалса, ол терең ойлы ғұламадай салмақпен бас изеумен ғана шектелетін.
«Медея» туралы оқиға
1809 жылы Наполеон Венаны алған француз әскеріне арнап үндеу жазып, онда: «Австрияның бекзадалары Медеяға ұқсап, өздерінің балаларын өз қолдарымен тұншықтырды», — деген сөз қолданады. Сол кезде енді ғана капитан болған Женеста «Медея» дегеннің кім екенін сұрауға намыстанып, оны әлдебір жеңіл жүрісті эрцгерцогиня шығар деп қате топшылайды.
Кейін мән-жайды көршілерінен сұрап біліп, аты аталған кейіпкерді сахнадан көру үшін дәл сол кеште Француз комедиясына аттанады.
Қатардағы солдат кезінде оқып-жазуды, санап-есептеуді табандылықпен үйренген ол капитан болғаннан кейін білімін де толықтыру қажет екенін түсінеді. Роман атаулы мен жаңа кітаптарды құныға оқып, алған азын-аулақ білімін шебер пайдалануға тырысады; кейде тіпті өз «ұстаздарын» мақтаймын деп Пиго-Лебренді қорғаштап, еңбектерін тағылымды санайтын.
Жол үстіндегі аялдама
Гренобльден енді ғана шығып, Гранд-Шартрезге қарай жол тартқан Женеста полк командирінен бір апталық демалыс сұрап алған еді. Тоқтаусыз ұзақ жүремін деп ойламаған, бірақ шаруалардың сілтеуімен жолдан көп адасып, ақырында бір жерден ат шалдырып, тыңайып алмақ болады.
Ол төрт бұрыштала шаршыланған қауым алаңының ортасында тұрған, жолаушыға есігі ашық лашықтардың біріне келіп тоқтады. Қауымның иелігіндегі бұл жердің топырағы тап-тұйнақтай тақырланып, беті сыпырылған; әр тұста көн төгетін шұңқырлар көрінеді. Қабырғалары жарылған лашықтарды айнала раушан гүлдері мен шырмауық аралас шалғын өскен.
Екі жеркепенің арасында қурап қалған қарақат бұтасының қурайына ескі шүберектер жайылған. Бір құшақ сабанның үстінде шалжиып жатқан қабан — офицер көрген алғашқы тірі жан.
Төбесіне бір буда шөпті қондырып алған шаруаның жас қызы көрінді; соңынан үсті-басы жалба-жұлба төрт бала еріп келеді. Қимылдары пысық, у-шу, көздері жалт-жұлт; өңдері күнге күйген, тентек те ширақ.
Жолаушы бір саптыаяқ сүт сұрады. Қыз жауап қатпай, қарлыққан даусымен ішке біреуге үн қатты. Табалдырықтан жасамыс әйел шықты. Қыз оны нұсқады да, өзі мал қораға кіріп кетті.
Офицер өтінішін қайталап еді, әйел әуелде бас тартты: май шайқайын деп жинап отырған сүттің қаймағын кім бұзсын? Сонда офицер шығынды өтейтінін айтып, атын қақпаның алдындағы баранға байлады да, лашыққа кірді.
Лашықтың іші: кедейліктің дәлдігі
Көрініс
От жағылмаған биік қазандықтың үстіндегі сөреде әлеміш гипстен жасалған кішкентай мүсін тұр: қолында көтерген сәбиі бар Иса. Едені балшық, ескі тәсілмен нығыздалғанымен, көпсиіп, апельсин қабығындай кедір-бұдыр.
Заттар
Үш аяқты орындықтар, нан сауыт, су құятын үлкен ағаш күбі, шелек, сүт құятын қыш құтылар, жіп иіретін қондырғы, ірімшік жаятын тоқыма жаймалар, қарайған қабырға, құрт тескен есік, темір торлы кішкентай көзәйнек — лашықтың бар байлығы осы.
Офицер жер еденді қамшымен тықылдатып, зеріге бастаған шақта сыртта қызық оқиға өрбіді. Әйел сары қотыр балақайын ертіп жерқойманың есігінен төмен түскенде, төрт бала ауладағы қабанды қуалай жөнелді. Байғұс жануар табалдырыққа тақай бергенде, балалар жабылып, жұдырықтап жіберді. Қабан томпаңдай қаша жөнелді.
Артынша балалар шоланның есігін ағытып, жеміс қоймасына лап қойды. Дәл сол сәтте қатқан көндей құрысып қалған кемпір қонаққа арнап бір құмыра сүт көтеріп кіріп келе жатып: «Әй, оңбағандар-ай!» — деп баж ете қалды.
Ол балаларды бір-бірлеп шоланнан сүйреп шығарды, бірақ қолдарындағы өріктерін алмады. Тек қойманың есігін мықтап бекітіп, өз «асыл қазынасын» күзетке алды.
Әйел жайдақ орындыққа отырып, сары қотыр баланы өзіне тартып алды да, аналық ептілікпен шашын сулап, тарай бастады. Ал төртеуі — мұрындары соралы, бет-ауыздары салақ болғанымен, денсаулықтары балғадай — үнсіз өрік жеп тұрып, көз қиығымен бейтаныс адамға қулана қарап қояды.
Бір сұрақтан басталған әңгіме
— Бұл балалар сіздікі ме? — деп сұрады офицер.
— Ғапулық өтінемін, тақсыр, жетімхананікі. Әрқайсысы үшін маған айына үш франк және бір қадақ сабын төлеп тұрады, — деді әйел.
— Не десеңіз де, бәйбіше, бұлар сізге, сөз жоқ, екі есе қымбатқа түсетін шығар, — деді офицер.
— Бізге Бенаси мырза да осыны айтады. Бірақ осы бағамен басқалар да алып жатқанда, біз қалай бас тартайық? Балаларды алу оп-оңай дейсіз бе? Әуелі талай табалдырықты тоздырасың. Неге десеңіз, біз оларға беретін сүтті тегінге санаймыз: оған шығын шығармаймыз. Ал үш франк — қып-қызыл ақша. Сонда он бес франк әуеден жауғандай болады, ал бес қадақ сабын — мұның сыртында, — деп сөзін жалғады ол.
— Ал біздің жақта күніне он су табудың өзі қаншалық қиын екенін өзіңіз білесіз ғой… — деді де, ол сөзін әрі қарай жалғастыруға ыңғайланды.