Қос нүкте
Нүкте
Нүкте — сөйлемнің аяқталғанын білдіретін негізгі тыныс белгісі. Ол көбіне хабарлы сөйлемдерден, сондай-ақ екпінсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден кейін қойылады (II тараудағы тиісті параграфтарды қараңыз).
§ 1. Негізгі қолданылуы
Хабарлы сөйлемдерден және екпінсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден кейін нүкте қойылады.
§ 2. Алдағы кең баяндауды ескерту
Ой әрі қарай кең түрде баяндалатынын аңғартатын сөйлемнен кейін де нүкте қойылады.
§ 3. Жақша ішіндегі қыстырма сөйлем және нүкте
Егер жақша ашылардың алдында сөйлем аяқталып, тиісті тыныс белгісі қойылған болса, қыстырма сөйлемнен кейін нүкте жақшаның ішінде қойылады.
Мысал: Ендеше, егер рұқсат етсе, сонда түсейік. Бүгін ас ішетін жеріміз де жоқ. Жататын қуысы болса болады. (Итбайдың бұлай деуіне себеп — қызын көрейін дегендік еді.) (С. Мұқанов).
§ 4. Драмалық шығармалардағы нүкте
- Әр сөйлеуші кейіпкердің атынан кейін нүкте қойылады.
- Егер кейіпкер атынан кейін ремарка келсе, ремарка кіші әріппен жақшаға алынады, ал нүкте жабылған жақшадан кейін қойылады.
- Кейіпкер сөзінің ішіндегі ремаркаға байланысты тыныс белгілері ремарканың орнына және оның қатысына қарай қойылады.
Мысал: Петр. Бұл немене? Амангелді. Біле алмадым... Сақал мен мұртқа бір кезек келген сияқты. (Ғ. Мүсірепов).
Мысал: Амангелді (атып тұрып). Кешігіп қалыпсыз, мырза! (Ғ. Мүсірепов).
а) Ремарка екі сөйлемнің арасында тұрса
Ремарка өзінен кейінгі сөйлемге қатысты болса, ремаркаға дейінгі сөйлем тиісті тыныс белгісімен аяқталады. Ремарка жақшаға алынып, бас әріптен басталады, жақшаның ішінде нүкте қойылады. Жақшаның сыртынан қосымша тыныс белгісі қойылмайды. Кейіпкер сөзінің екінші бөлігі бас әріптен басталады.
Мысал: Петр. Ендеше, жөніңді біл, шығарма үніңді. (Амангелдіге.) Сен бара тұр, мерген, бір айналып соғарсың. (Ғ. Мүсірепов).
ә) Ремарка бір сөйлемнің ішінде болса
Егер ремарка сөйлемнің ішінде келіп, сол сөйлемге тікелей қатысты болса, ол жақшаға алынып, кіші әріптен басталады. Жақшаның алды-артына және ішіне қосымша тыныс белгілері қойылмайды. Ремаркадан кейінгі жалғасы кіші әріптен басталады.
Мысал: Амангелді. Жоқ, қарағым, ескі еншіден құтылғалы келдік те. Бірақ (әйелге жақындап) жаңа еншіні тізе бүгіп, жалынып сұрап аламыз ба? (Ғ. Мүсірепов).
§ 5. Авторлық ремаркадан кейінгі нүкте
Кейіпкер сөзіне тікелей қатысы жоқ, автордың түсінігі ретінде берілген ремаркадан кейін көбіне нүкте жақшаның ішінде қойылады. Кейде нүкте жақшаның сыртына да қойылуы мүмкін.
§ 6. Дәйексөз иесін көрсету
Дәйексөздің (немесе мысалдың) авторын көрсету үшін берілген дерек жақшаға алынады. Егер жақша алдында тыныс белгісі болмаса, нүкте жақша жабылған жерге қойылады.
Мысал: Қансонарда бүркітші шығады аңға (Абай).
§ 7–9. Қысқартулар және нүкте
- Бас әріптерінен не басқы буынынан қысқарған атаулардан кейін нүкте қойылады: Н. В. Гоголь, С. Мұқанов, т.б.
- Т.б., т.с., т.т. сияқты қысқартулардан кейін нүкте қойылады.
- Кейбір қысқартуларда нүкте қойылмайды: КазМУ; өлшем бірліктері: км, м, см, л, V, A.
§ 10–11. Санамалау және тақырыптар
Санамалы нөмірді білдіретін айшықсыз цифрдан не әріптен кейін нүкте қойылады. Ал цифрдан немесе әріптен кейін жарты жақша қойылса, нүкте қойылмайды. Кей жағдайларда кітаптағы тақырып атауынан кейін де нүкте қойылуы мүмкін.
Үтір
Үтір сөйлем ішіндегі синтаксистік бөліктерді ажыратуға, қыстырма, қаратпа, бірыңғай мүшелерді және құрмалас сөйлем құрамындағы бөліктерді межелеуге қызмет етеді.
§ 1–5. Қаратпа, қыстырма, одағай
- Қаратпа сөздер мен қаратпа сөз тіркестері үтірмен бөлінеді.
- Қыстырма сөздер, сөз тіркестері және қыстырма сөйлемдер үтірмен бөлінеді.
- Одағайлар, сондай-ақ бәсе, жә, қош, құп, жарайды, мақұл, дұрыс сияқты сөздер үтірмен бөлінеді.
- Иә, жоқ, мә, мәңіз сияқты сөздер үтірмен бөлінеді.
§ 6–10. Құрылымдық қолданыстар
- Бірыңғай мүшелердің арасына қойылады.
- Оңашаланған айқындауыш мүшелер үтірмен бөлінеді.
- Сияқты, ретінде, қатар, емес, түгіл сөздерімен келген, сондай-ақ -дай/-дей/-тай/-тей жұрнақты тізбектер үтірге алынады.
- Қарамастан, қоспағанда, есептегенде сөздерімен аяқталатын тіркестер үтірмен ажыратылады.
- Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің арасына қойылады.
§ 11–14. Төл сөз және қайталамалар
- Екіге бөлінген төл сөздің алғашқы бөлігі хабарлы сөйлем болса, үтір (және сызықша) қойылады.
- Күрделі қос сөздердің арасына үтір қойылады.
- Қайталанып келетін сөздер мен тіркестердің арасына үтір қойылады.
- Ол — ол ма, бұл — бұл ма, ол — ол болсын сияқты тіркестер сөйлем ішіндегі басқа сөздерден үтірмен бөлінеді.
Нүктелі үтір
Нүктелі үтір көбіне санамалап айтылған құрылымдарды өзара межелеуге қолданылады. Құрылымдардың ішкі көлемі үлкен болып, олардың әрқайсысы жеке ойға жақын келгенде нүктелі үтір ыңғайлы белгі болады.
Санамалау кезіндегі бас әріп/кіші әріп
Егер санамаланған сөйлемдердің әрқайсысынан кейін нүкте қойылса, әрқайсысы бас әріптен басталады. Ал арасына нүктелі үтір (немесе үтір) қойылса, әрқайсысы кіші әріптен басталып жазылады.
§ 4. Әуендес бірыңғай сөйлемдер
Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдердің әрқайсысынан кейін нүктелі үтір қойылады (берілген үлгідегі санамалау қағидасына сай).
Санамалау әріп/цифрмен берілмеуі де мүмкін
Санамаланып келетін конструкциялар кейде әріптермен не цифрлармен дараланбай-ақ, нүктелі үтір арқылы тізбектеліп беріледі. Мұндайда нүктелі үтір әр бөлікті айқын шектеуге көмектеседі.
Қос нүкте
Қос нүкте алдыңғы ойдың түсіндірмесі, себебі немесе санамаланатын бөліктері кейіннен келетінін білдіреді.
§ 1. Жалпылауыш сөзден кейін
Бірыңғай мүшелердің алдынан келген жалпылауыш сөзден кейін қос нүкте қойылады.
§ 2. Түсіндірмелі салалас
Бір сөйлем екіншісіне түсіндірме болып, өйткені, себебі жалғаулықтары түсіп қалған жағдайда, жай сөйлемдердің арасына қос нүкте қойылады.
§ 3. Төл сөздің алдынан
Төл сөздің алдынан келген автор сөзінен кейін қос нүкте қойылады.
§ 4–5. Алдағы санамалау және қыстырма тіркестер
Әрі қарай санамаланатын бірыңғай сөздер мен сөйлемдердің алдынан келетін жалпылауыш мәнді сөйлемнен кейін, сондай-ақ мысалы, атап айтқанда сияқты қыстырма сөздерден кейін қос нүкте қойылады.
Дефис
Дефис сөздердің жазылуындағы байланыс пен морфемалық жікті айқындау үшін қолданылады. Төменде дефистің жиі кездесетін қолданылу орындары жинақталып берілді.
1–2. Қос сөздер және күшейтпелі шырай
- Қайталама және қосарлама қос сөздерде: ауыл-аймақ, туған-туыс, қайта-қайта.
- Күшейтпелі шырайдың күшейткіш буынынан кейін: қып-қызыл, әп-әсем, жап-жақсы.
Ескерту: ақ, көк сөздері күшейткіш буынмен келгенде дефис қойылмайды: аппақ, көкпеңбек.
3–6. Сан есімдермен жасалатын үлгілер
- Араб цифрымен берілген реттік сан есімнен кейін: 5-сынып, 6-қабат.
- -ыншы/-інші қосымшасы жалғанса: 6-ыншы, 7-інші.
- Сан есім заттанып, септік жалғаулары жалғанса: 5-ке, 20-ны.
- Топтау тұлғалары: екі-екіден, алты-алтыдан.
- Болжалды сан есімдер: үш-төрт, отыз-қырықтарда.
Рим цифрымен берілгенде дефис қойылмайды: ХХІ ғасыр, ІІІ сессия.
7–10. Қысқартулар, атаулар және шартты белгілер
- Бас әріп түрінде қысқарған сөзге қосымша жалғанса: ҚазҰУ-ға, БҰҰ-дан.
- Шетелдік атауларға қосымша жалғанса: Toshiba-ға, Henkel-ден.
- Техника маркаларына: ТУ-104-ті, ДТ-54-пен.
- Өлшем шартты белгілеріне қосымша жалғанса: см-дей, кг-нан, 10°-қа.
Буын түрінде қысқарған сөздерге қосымша жалғанғанда дефис қойылмайды: ауаткомға, ұжымшарда.
11–19. Арнайы қолданыстар
- Нысан ретінде алынған әріптер мен қосымшаларда: ә-нің, а-дан, -да-ға.
- Араб тілінен енген әл артиклінен кейін: әл-Фараби, әл-Бируни.
- -мыс, -ақ, -ау, -ай демеуліктерінен бұрын: келіпті-мыс, сәулем-ау.
- Есімшеден кейінгі өткен шақ қосымшасының алдында: келетін-ді, баратын-ды.
- Қосымша жеке-дара қолданылса: -лар-лер, -ын-ін, -лы-лі.
- Е көмекші етістігі жеке келгенде: е- етістігі.
- Тасымалдауда: Темірқа-зықтан, шаруашы-лық.
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімінде дефис шартты белгі ретінде де қолданылады.
Леп белгісі
Леп белгісі сөйлеушінің көтеріңкі көңіл күйін, ерекше екпінін, бұйыру-өтініш реңкін немесе ұрандық мәнді білдіретін сөйлемдерден кейін қойылады.
§ 1–4. Негізгі жағдайлар
- Лепті сөйлемдерден кейін.
- Ерекше мәнмен бұйыру, өтініш мағынасында айтылған сөйлемдерден кейін.
- Ұранды сөйлемдерден кейін.
- Екпінмен айтылған қаратпа, одағай сөздерден, сондай-ақ иә, жоқ сияқты сөздерден кейін.
§ 5–6. Ерекше екпін және сәлемдесу
Ерекше мән бере көтеріңкі айтылған атаулы сөйлем тәрізді құрылымдардан кейін леп белгісі қойылуы мүмкін. Сондай-ақ сәлемдесуде, ішінде сұраулық шылауы бар тіркестерден кейін де қолданылады.
Көп нүкте
Көп нүкте ойдың аяқталмай қалғанын, кідірісті, үзілісті, не мәтіннен бір бөліктің түсіп қалғанын білдіреді. Ол сондай-ақ күтпеген, тосын жалғасуды да аңғартады.
§ 1. Үзіліспен сөйлеу
Асып-сасу, ентігу, тұтығу, әлсіреу сияқты себептермен сөз бөлініп айтылса, көп нүкте сөз ішіндегі әріптердің арасына, сөздердің арасына немесе сөйлем соңына қойылады.
§ 2. Цитаттан сөз қалдыру
Алынған цитаттың бас жағынан, ара-арасынан немесе соңынан сөздер мен сөйлемдер түсірілген жерде көп нүкте қолданылады.
§ 3. Оқиғаны созбай тоқтату
Жазушы оқиғаның жалғасын созбай тоқтатса, көп нүкте арқылы ишара жасап, ойды әрі қарай оқырман түйсінуіне қалдыруы мүмкін.
§ 4. Тосын қосымша ой
Айтылып келе жатқан ойға кенеттен, күтпеген немесе алшақ жатқан нәрсе қосылып кетсе, оның алдынан көп нүкте қойылуы мүмкін.
Жақша
Жақша қосымша ақпаратты, түсіндірмені, нақтылауды немесе дәйексөз дерегін бөліп көрсету үшін қолданылады. Драмалық шығармалардағы ремаркалар да жақшаға алынады.
§ 1–2. Қыстырма және түсіндірме
- Қыстырма сөйлемдер мен сөз тіркестері жақшаға алынады.
- Сөздің аудармасы, синонимі, нақтылауышы жақша ішінде берілуі мүмкін.
§ 3–4. Дәйексөз дерегі және ремарка
- Дәйексөздің, алынған сөйлемнің қайдан, кімдікі екенін көрсету үшін дерек жақшаға алынады.
- Пьесадағы ремаркалар (автор түсіндірмелері) жақша ішінде беріледі.
§ 5–6. Назар аударту және ішкі санамалау
Талас не күмән тудыратын тұстарды көрсету үшін дәйексөз ішіндегі леп/сұрау белгілері жақшаға алынуы мүмкін. Сонымен бірге мысал ішіндегі сөйлемдерді ішкі тәртіппен көрсету үшін жол-жөнекей қойылатын цифрлар мен әріптер екі жағынан жақшаға алынады.
Тырнақша
Тырнақша дәйексөзді, хат мәтінін, диалог емес төл сөзді, сондай-ақ объект ретінде алынған сөздер мен сөйлемдерді даралау үшін қолданылады.
§ 1–3. Дәйексөз, хат, төл сөз
- Дәйексөз тырнақшаға алынады.
- Бірнеше азатжолдан тұратын дәйексөзде тырнақша басында ашылып, соңында бір-ақ рет жабылады.
- Шығарма ішіндегі хаттар, сондай-ақ диалог емес төл сөз тырнақшаға алынады.
§ 4. Объект ретінде алынған тілдік бірліктер
Жеке сөйлемдер, сөздер, сөз тіркестері, әріптер мен буындар объект ретінде алынғанда тырнақшаға алынады: “жаз”, “а”, “ат”, “та” т.б.
Ескерту: арнаулы кітаптар мен оқулықтарда мұндай бірліктер тырнақшасыз, бөлек қаріппен (курсив, қалың қаріп т.б.) терілуі мүмкін.
§ 5–8. Мақал-мәтел, ажырамас бөлік және сөзді даралау
- Мақал-мәтел, афоризмдер сөйлем ішінде келтірілсе, тырнақшаға алынады.
- Дәйексөз ретінде емес, сөйлемнің ажырамас мүшесі ретінде берілген біреудің сөзі тырнақшаға алынады.
- Де дәнекерінсіз айтылып, заттанып кеткен төл сөздер тырнақшаға алынады.
- Біреудің айтқанынан алынған жеке сөздер мәтін ішінде тырнақшамен көрсетіледі.
Қосымша түсіндірме
Бұл жинақталған ережелер әр тыныс белгісінің жалпы қай орындарда қолданылатынын көрсетуге арналған. Егер белгілі бір жағдайда тыныс белгісін қою-қоймауға күмән туса, осы бөлімге қарап бағдар алуға болады. Нақтырақ білу үшін “Пунктуация ережелері” тарауындағы тиісті баптарға (параграфтарға) сілтемелер беріледі. Сонымен бірге мұнда пунктуация бөлімінде жеке қарастырылмаған кейбір тақырыптар да қамтылған (мысалы, драмалық шығармалардағы тыныс белгілері, тырнақшаның қолданылуы).