Ертеде бір кедейдің жалғыз баласы болыпты
Жетімдік пен кіріптарлық
Ертеде бір кедейдің жалғыз баласы болыпты. Аты — Асан. Күндердің күнінде әкесі дүние салып, Асан жетім қалады. Шешесі Жаңыл ұлын жетелеп, ел аралап, күн көріс қамымен жүріпті.
Бір күні олар Тайыр атты ханның ордасына келіп, мұңын шағып, жәрдем сұрайды. Сонда хан Жаңылға:
— Сен менің тазыларымның күтушісі бол. Иттермен бірге жатасың, бірге тамақтанасың. Ал мына балаң қозы бақсын, — дейді.
Осылайша Асан мен шешесі ханға кіріптар құлға айналады. Ауыр жұмыс пен қорлық Жаңылды титықтатып, әбден жүдетеді. Түн бойы зар еңіреп, ішкі мұңын өзіне өзі айтып, шер тарқататын көрінеді.
Қайғыдан туған күй
Асан сегіз жасқа толғанда анасының қайғы-қасіретін бөлісіп, зарын қапалана тыңдайтын болады. Кең далада қозы жайып жүріп, іштен күңірене толғанып, көңілдегі мұң мен арманын сары даланың сағымына қосып жіберетіндей күйге түседі.
Уақыт өте келе ол асқан шебер сыбызғышыға айналады. Бірақ өрнектеп сыбызғы жасауға қаражаты жоқ еді. Сондықтан қурайдың іші қуыс сабағынан сыбызғы жасап алып, даланы күңірентіп тартатын.
Бұл күйіне ол «Арман» деп ат қояды. Тартқан сайын күй үдей түсіп, тамылжи сорғалайды: тау қалғып, дала мүлгіп, жан-жануардың өзі құмарта тыңдайды екен.
Киік лағының биі
Бірде Асан «Арманын» аңырата тартып отырғанда, екі лағын ерткен ірі кер киік жақын келіпті. Күй сазы құлаққа тиген сәтте-ақ екі лақ билей жөнеледі. Әуенге елтіп, биге беріліп кеткен киіктер ешбір қауіп-қатерді ойламайды.
Асанның күндері осылай — кең далада күй шертіп, мұңын әуенге айналдырып өте береді.
Аңғал сәтті бұзған оқ үні
Бір күні Асан сыбызғысын сарнатып, киіктер билеп, иен далада ойын қызған кезде аяқ астынан мылтық даусы тарс ете қалады. Қою түтіннің арасында біреу жүгіріп келіп, Асанды сабай жөнеледі. Қараса — Тайыр ханның баласы екен.
— Асыранды биші киігің барын маған неге айтпадың? Қазір ұстап бер! Әйтпесе басыңды шауып тастаймын! — деп қиғылық салады.
Асан амалсыздан киіктің бір лағын ханның баласына ұстатып береді. Ханның баласы лақты әкесінің алдына апарып, оның биші екенін айтады.
Өнердің құпиясы: сезімге бұйрық жүрмейді
Тайыр хан қол астындағы сыбызғышылардың бәрін жинап, кезек-кезек күй тартқызады. Бірақ қанша күй тартса да лақ билемейді. Хан қаһарына мініп, сыбызғышылардың бәрін ордасынан қуып шығады да уәзірлерінен:
— Сыбызғы тартатын тағы кім бар? — деп сұрайды.
Уәзірлердің бірі:
— Жүз елу жасқа келген бір сыбызғышы бар, — дейді.
Хан оны да алдыртады. Қарт сыбызғышы күні-түні күй тартса да, киіктің лағын билетіп ала алмайды. Сонда ол ханға былай дейді:
Қарт сыбызғышының сөзі
— Тақсыр хан, сіз қараша халыққа жарлық беріп, әміріңізді жүргізгеніңізбен, сезім мен ойға бұйрығыңызды жүргізе алмайсыз. Сыбызғыда сиқыр жоқ, сыбызғышыларда да жазық жоқ. Киіктің мына лағының сезіміне әсер ететін күйді Асан баланың өзі ғана біледі. Басқа ешкімнің қолынан келмейді.
Хан қарттың сөзіне сеніп, Асанды алдыртады.
Бостандыққа бастар тілек
Асан күй тарта бастағанда, лақ бірден құшырлана билей жөнеледі. Асанның зарлы әуені мен лақтың биі ханның да жүрегін жібітіп, пейілін жұмсартады.
Содан кейін хан:
— Мынадай өнерің үшін қандай тілегің болса да орындаймын. Не қаласаң, соны ал! — дейді.
Асан ханнан анасының да, өзінің де, киік лағының да бас бостандығын сұрап алады. Сөйтіп, үшеуі жалпақ даланы кезіп, еркіндікке бет түзейді.