ӘЙТЕКЕ БИ туралы
Әйтеке Байбекұлы (23.03.1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша маңы — 1700, Өзбекстан, Нұрата ауданы, Сейітқұл қорымы) — қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері.
Шыққан тегі мен тарихи орта
Әйтеке би Әлім тайпасының Төртқара руынан шыққан. Ол Әмір Темірдің бас кеңесшісі Ораз қажының бесінші ұрпағы саналады.
Деректерде бүкіл парсы, өзбек, қырғыз, қазақ және құрама жұрты «Синесоф буа» («жаны пәк жан») деп атаған Сейітқұл әулиенің үшінші ұрпағы екені айтылады.
Сондай-ақ Әйтеке Қоқанға хан болған Ақшаның немересі, Самарқан әмірі (1622–1656) Жалаңтөс баһадүрге немерелес туыс.
Бала кезі және білім жолы
Әйтеке бес жасында ауыл молдасынан сауат ашқан. Шешендік қабілетінің ерте танылуына әкесі Байбек пен ұстазы Қосуақ бидің ықпалы зор болды.
Жеті жасынан бастап аталары — Ақша хан мен Жалаңтөс баһадүр — оны өз тәрбиесіне алады. Ол әуелі Самарқандағы Ұлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс баһадүр салдырған сәулетімен әйгілі «Тіллә-кари» және «Шердор» медреселерінде оқыған.
Дін, құқық, астрономия, география, тарих, математика пәндерін меңгеріп, араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін игереді. Ақша атасынан ел басқару мен елшілік қатынастардың қыр-сырын үйренсе, Жалаңтөс атасынан әскери қолбасшылық дәстүрлерге машықтанады.
Он екі жасында Жалаңтөс баһадүр, он бес жасында Ақша хан дүниеден өтеді. Медресені тәмамдаған соң Әйтеке туған ауылына оралып, әкесі Байбек пен ұстазы Қосуақпен бірге ел ісіне араласады.
Би ретінде танылуы және ел басқару
Жиырма бір жасында Әйтеке Бұқара мен Самарқан төңірегіндегі қазақ, өзбек, қарақалпақ және құрама жұртының бас биі атанады. Ал жиырма бес жасында Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлайды.
1680 жылы Салқам Жәңгірдің үлкен ұлдары Уәлі мен Бақыны емес, кіші ұлы Тәукені хан көтеруге қазақтың игі жақсылары — Әнет баба, Соқыр абыз, Едіге, Майлы, Төле, Қазыбек, қарақалпақ Сасық, құрама Мұхаммед, қырғыз Қоқым билермен бірге Әйтеке би де ерекше атсалысады.
Тәуке хан таққа отырғаннан кейін ресми түрде айрықша өкілетті «Хан кеңесі» құрылып, Әйтеке Кіші жүз атынан кеңес мүшесі болады.
«Жеті жарғы» және құқықтық үлес
Заман өзгерісіне байланысты «Қасым салған қасқа жол» мен «Есім салған ескі жолдың» кей тұстары ескіріп, жаңа заң нормаларын қалыптастыру қажеттігі туындайды. Тәуке хан және белгілі билердің қатысуымен 1684 жылы «Жеті жарғы» қабылданады.
Бұл заң бытыраңқы елдің басын біріктіруге, жұрттың әл-ауқатын арттыруға, ата дәстүрдің сақталуына және ұрпақ тәрбиесіне қызмет етті. Деректерде Әйтекенің осы заңға ұсынған баптарының ішінде екеуі ғана кең тараған: «Сүйек құны» және «Өнер құны».
«Өнер құны» мен «Сүйек құны» дауы (1685)
1685 жылы Әлі сұлтан мен қараша халық арасындағы дау ушығып, ел ішін «төре жақ» және «қара жақ» болып екіге жаруға шақ қалады. Әлі сұлтанның тентек баласы кедейдің сұлу әрі өнерлі қызын зорлықпен алмақ болып, дегеніне көнбеген соң қастандық жасайды: қыз үйден ұзай бергенде бүркітін шүйітіп, қызды өлтіреді.
Құн сұраған ағайындарына Әлі сұлтан жолатпай, келген билерді қуып жібереді. Ақырында жәбірленуші жақ Әйтеке биге жүгінеді. Әйтеке қасына Казыбекұлы Жабай мен Шолан батырды ертіп, Әлі сұлтанға барып, оны құн төлеуге көндіреді.
Әйтеке қыздың өнерін ескере отырып, негізгі құнға қоса «өнер құнын», ал қыздың жақындарын қорлап, сүйегін сындырғандай ауыр қорлық көрсеткені үшін «сүйек құнын» да төлеуді талап етеді. Екі қосымша құнның әрқайсысы негізгі құнның жартысына тең болғандықтан, Әлі сұлтан толық өтемақы төлеуге мәжбүр болады.
Бұл оқиға Әйтекенің ата дәстүрге жетіктігін ғана емес, өнерге және өнер иесіне деген айрықша құрметін де танытады.
Батырлығы және жоңғарлармен қақтығыстар
Әйтеке би шешендігімен және «қара қылды қақ жарған» әділдігімен қатар, жоңғарлармен болған ұрыстарда қол бастаған батыр ретінде де айтылады.
1685 жылы Нұрата маңына шабуыл жасаған Қалдан-Бошақтының он мың жасағына Әйтеке Нұрата, Қызбибі, Ақтау, Тамды, Кенимех төңірегіндегі алшындардан, қарақалпақтардан және құрамалардан жиналған бес мың қолмен қарсы шығады. Ұрыс бір күнге созылып, келесі күні Самарқан мен Бұқарадан қалың әскер көмекке келе жатыр деген қауесетке байланысты Қалдан-Бошақты негізгі күшін Сайрам маңына шегіндіреді.
Сол жылы Сайрам талқандалып, жыл сайын Күлтөбеде өтетін «Хан кеңесі» тоқтап қалады. Кейінгі үлкен жиындардың Қарақұмда және Тәуке хан орда тіккен Түркістан маңында өткені белгілі.
1698–1699: Ел қауіпсіздігі жөніндегі ұсыныстар
Қазақ сахарасына көз тіккен көрші елдерден қауіптенген Әйтеке би 1698–1699 жылдары Түркістанда өткен екі үлкен жиында ел қорғанысы туралы нақты ұсыныстар білдіреді:
- Сыртқы одаққа сақтықпен қарау. Ресеймен, Қытаймен немесе басқа елдермен одақ құрудың қисыны жоқ, өйткені олардың көздегені тең одақ емес, қазақты бодан ету. Қазақ жұрты қарамағындағы қарақалпақ пен құраманы есептемегенде де сексен мыңдық қол жинай алады. Шекара аймақтарында әскери әдістерге үйретілген жасақ ұстау және шекараға таяу ауылдарды ішкері көшіру қажет.
- Қарулану және тұрақты жасақ. Мал-мүлікті аямай, Ресейден, Қытайдан, Хиуадан, Бұқара мен Түрік тарапынан қару-жарақ сатып алу; тұрақты жасақты ұстауға қажет қаражатты төрелерден, сұлтандардан және ауқаттылардан жинау керек.
- Біртұтас қолбасшылық. Бүкіл қазақ жасағы бір қолбасшыға бағынсын. Қолбасшыны Ресей, Қытай, Түрік немесе Еуропадағы әскери өнері дамыған елдердің бірінде оқыту қажет; ол шешен, батыр, көреген көсем және елшілік ісін білетін тұлға болуы тиіс. Ол тек «Хан кеңесіне» ғана бағынатын айрықша өкілетті адам болсын.
- Қолбасшының қарадан шығуы. Әйтеке төрелер арасында татулық аз, әркім хандық үшін өз басын күйттейді, ел ішіндегі алауыздықтың бір ұшы да сонда деп есептеп, қолбасшы қарадан шықсын деген пікір айтады.
Бұл ұсыныстарды Төле, Қазыбек сияқты ел ағалары қолдағанымен, сұлтандар мен төрелер, сондай-ақ шығынды ауырсынған байлар қарсы болып, ақырында қабылданбай қалады.
Мұра: сөз өнері және халық жадындағы бейне
Ел аузында Әйтеке бидің билік сөздері, шешендік нақылдары, толғаулары мен баталары көп сақталған. Ол туралы аңыз-әңгімелер мен жырлар да жеткілікті. Солардың бірі — авторы беймәлім, «Әйтеке би» атты көлемді дастан.
Халық оны «айыр тілді Әйтеке» деп атаған.
Қоныс аудару және бүгінгі іздері
Әйтеке би қайтыс болғаннан кейін Нұрата тауы маңын мекендеген Төртқара ауылдарының көп бөлігі Сыр бойына көшкені айтылады.
Әйтекенің тікелей ұрпақтары мен аталастары қазіргі таңда Қызылорда және Ақтөбе облыстарында, сондай-ақ Өзбекстан Республикасының Науаи облысы, Нұрата ауданында тұрады.
Ақтөбе облысындағы бұрынғы Қарабұтақ және Комсомол аудандары біріктіріліп, қазір Әйтеке ауданы деп аталады.