Қазақ жерлері

«Келсе сабан — бітер шобан; жетсе заман — үйіріміз аман. Аральскийден Ақмолаға шейін, онан да ары Ташкенттен Алматыға және Семипалатқа дейін — яғни Руссиядан қазақ іштеріне, Түркістаннан Сібірге шейін — темір жолдар салынуы кеңесіліп жатыр. Шәһәрде тұратын халықтар, әсіресе саудагерлер, һәм үкімет те осының болғанын қалайды. Олай болса, бес-он жылдың ішінде темір жолдар тартылып, отарбалар мен вагондар қазақ даласының басынан кіріп, аяғына шығатын болады.

Темір жолмен бірге сатушы мен алушы көбейеді, жер алу үшін көшіп келушілер селдей ағады. Малдың, жердің, судың бағасы бүгінгісінен он есе көтерілуі мүмкін; сауда істері де үлкен өзгеріске ұшырайды. Ілгеріні ойламайтындар ақыры опық жейді.

Осы күнге дейін қазақ қала салып, бір жерде отырмай, көбіне мал бағып көшіп жүрді. Ал сырттан келгендер қазақтың жақсы жерлеріне орнығып, қазақ шөлейтке ығысса, жер тарылып, өріс қысқарады. Өріс қысқарса, мал да азаяды. Бұлай болса, қазақтың ең әуелі малы кеміп, басына зиян төнеді. Құдай сақтасын!

Мұның бәрін көре тұрып ғафил жату — адамшылыққа лайық емес. Қазақтар ата-мекен жерін, қыстауын, егіндіктерін жақсы сақтасын. Бұрынғы көп жерінен айырылған соң, қалған үлесін тәрбиелеп, ноғай, сарт, орыстарша егін салсын. Бұл заманда байлық тек аяқтағы малда емес, егін мен кәсіпте.

Бұрынғы уақытта Қырым халқының көбі дәл қазақ сияқты мал асырап, көшіп жүріпті. Араларына орыстар мен немістер келіп, қала болып, егін салған соң, мал өрісі тарылып, мал баққан халық елу жылдың ішінде жоғалды десек болады; қабірінің қайда екені де белгісіз. Бір кезде Ставрополь, Екатеринослав, Херсон, Бессарабия губерниялары түгел түрік жері еді, қазір ол жақта бірде-бір ауылымыз қалмады. Ешқандай қырғын болмады — жер-суынан айырылған соң азып-тозды.

Бұл сөзді мыңнан бір қазақ оқымас. Оқыса, бүгінгідей аянышты хәлде қалмас еді. Сондықтан біз бұл ойды қазақтан шыққан молдаларға, саудагерлерге, мұғалімдерге, ғылым жолындағы жастарға арнап айтамыз.

Егер бүгін Хожа Ахмет Ясауи хазіреттері қабірінен тіріліп шықса, қазаққа дінді ғана үйретумен шектелмес еді; «өздерің де мұсылмансыңдар» деп, Қара Еділден Алатауға, Омбыдан Әмударияға дейін ел аралап: «Тез жұрт салып, қала болыңдар; егін саймандарын алып, жер жыртыңдар!» — деп жар салар еді.

Басында миы, көңілінде сәулесі бар әр кісі қолдан келгенше қазақты оятуға, қала болып, егін салуға қызықтыруға міндетті. Қазақ ішінде иманды кісілер бес уақыт намазға қалай күш салса, бұл іске де сондай күш салсын. Егер халық таршылықтан қырғындыққа ұшыраса, қабір басындағы тасқа да, молдаға да, намазға да кімнің шамасы жетеді?

Сөз соңында қазақтан шыққан социал-демократтарға да бір ауыз айтамын: Еуропа пролетариаты үшін қан төгу пайдалы дерсіз, бірақ өз халқың — қазаққа көбірек назар сал. Орыстың қара халқы мазлұм, күнелтуі ауыр болса да, алда жолы бар. Қазақ халқы алты миллиондық бір жұрт бола тұрып, өзгеден жәрдемсіз азып-тозып кетуі мүмкін. Мәрхамат етіңдер.