Топырақ құнарлығы
Аннотация
Бұл курстық жұмыс топырақтың адамзат үшін маңызына арналған және үш бөлімнен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды. Кіріспеде адамзаттың топырақты игеруі және оны егіншілікке тиімді пайдалану жолдары сипатталады. Негізгі бөлімде топырақтың егіншілікке әсері, пайдалы қазбаларды іздеудегі рөлі, сондай-ақ топырақ түрлеріне қарай құнарлылықтың әртүрлі болуы қарастырылады. Қорытындыда қазіргі кезеңдегі құнарсыздану мәселелері мен топырақ құнарын арттыруға көмектесетін тыңайтқыш түрлері жинақталады.
Жоспар
- Кіріспе
- Негізгі бөлім
- Топырақтың адамзат үшін маңызы
- Адам — топырақ түзуші фактор
- Топырақ географиясы және егіншілік
- Топырақтың пайдалы қазбаларды іздеудегі маңызы
- Қорытынды
- Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Топырақтың адамзат қоғамы үшін маңызы айрықша. Ең алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде-ақ адамдар жабайы өсімдіктерді мәдени түрлерге айналдырып, құнарлы топырақта өнімнің мол болатынын түсіне бастады. Топырақсыз адамның тіршілігін елестету қиын: ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі құралы да, тұрақты азық-түлік қорын қалыптастыратын тірек те — топырақ.
Топырақ құнарын арттыру тәжірибесі ертеден бар. Адамдар құс саңғырығы, мал қиы сияқты органикалық тыңайтқыштарды шағын егістіктеріне қолданған. Қазіргі кезде, керісінше, көптеген өңірлерде топырақ құнарлығы төмендеу үрдісіне ұшырап отыр. Қазақстанда 1953–1955 жылдардағы тың игеру науқаны кезінде даланың едәуір бөлігі жыртылып, кейін бірқатары толық игерілмей қараусыз қалды. Соның салдарынан кең аумақтар эрозияға ұшырап, үстіңгі қарашірік қабаты желмен ұшып, жер біртіндеп тозып, шөлейттене бастады.
Негізгі ой
Жерді шамадан тыс жырту, тыңайтқыш пен агротехниканы жүйесіз қолдану құнарлылықты әлсіретеді; ал ғылыми негізделген өңдеу мен тыңайтқыш жүйесі топырақтың өнім беру қабілетін қалпына келтіріп, ұзақ мерзімге сақтайды.
Соңғы жылдары бактериялық тыңайтқыштар да кеңірек қолданылуда: топыраққа бактериялар массасын енгізу микробиологиялық үдерістерді күшейтіп, химиялық элементтердің өсімдікке сіңімділігін арттырады. Мысалы, фосфорбактерин органикалық заттарды ыдыратып, фосфорды өсімдік сіңіре алатын түрге айналдыруға ықпал етеді.
Топырақтың адамзат үшін маңызы
Топырақтың қоғам өміріндегі рөлін толық сипаттау қиын. Егіншілік пайда болғаннан кейін топырақ адамдарды жабайы өсімдіктермен жанама қамтамасыз ететін орта ғана емес, азық-түлік өндірудің негізгі көзіне айналды. Сондықтан еңбек адамы бұл табиғи байлыққа ежелден құрметпен қараған. В.В. Докучаев қара топырақты (чернозем) Ресейдің негізгі байлығының бірі деп бағалаған.
Ауыл шаруашылығы
Егіншілік пен мал азығын өндірудің базасы. Топырақ құнарлылығы өнім көлемін тікелей анықтайды.
Құрылыс және инфрақұрылым
Іргетас тұрақтылығы, жол салу, гидротехникалық нысандар және магистральдық құбырлар үшін топырақ қасиеттерін білу шешуші.
Ғылым және барлау
Биогеохимиялық және геохимиялық көрсеткіштер пайдалы қазба кен орындарын іздеуде қолданылады.
Топырақта жүретін күрделі биологиялық, физика-химиялық және химиялық үдерістерді түсіну оны тиімді пайдалануға жол ашады. Микробиологиялық және геохимиялық процестерді зерттеу халық денсаулығы тұрғысынан да маңызды, өйткені топырақ — көптеген микроорганизмдердің тіршілік ортасы.
Топырақ құнарлығы: еңбек құралы және еңбек өнімі
Топырақ құнарлығы — табиғи және мәдени өсімдіктердің қалыпты өсуі мен дамуын қамтамасыз ететін қабілет. Бұл қасиет топырақты кез келген борпылдақ тау жынысынан ажыратады және қоғам үшін ерекше маңызға ие.
Құнарлылықтың түрлері
- Табиғи құнарлылық: топырақтың қалыптасу факторлары мен табиғи өсімдіктер жамылғысы арқылы қалыптасады.
- Тиімді құнарлылық: мәдени дақыл түсімімен өлшенеді; агротехника деңгейіне тәуелді.
- Жасанды (құрастырылған) құнарлылық: тыңайтқыш, мелиорация, ғылыми ауыспалы егіс арқылы мақсатты күшейтіледі.
Құнарлылық немен анықталады?
- Өсімдік сіңіре алатын формадағы қоректік элементтердің жеткілікті болуы.
- Сіңімді күйдегі су қорының болуы.
- Тамыр мен микроағзаларға қажетті мөлшерде оттегінің болуы.
- Қолайлы құрылым: оңтайлы ауа–су режимі және тамырдың еркін өтуі.
- Өсімдікке зиянды қоспалардың (тұздану, уытты қосылыстар) шектен тыс болмауы.
Маңыздысы — элементтердің жалпы қоры емес, олардың өсімдікке сіңімді формалары. Азоттың едәуір бөлігі органикалық түрде байланысқан; ол тек микробиологиялық үдерістер нәтижесінде аммоний және нитрат күйінде сіңімді болады. Фосфор мен калийдің де өсімдікке тікелей қолжетімді бөлігі көбіне аз, сондықтан тыңайтқыш енгізу қажеттілігі туындайды.
Тыңайтқыштардың рөлі: минералды, органикалық және бактериялық
Өніммен бірге қоректік элементтер топырақтан тұрақты түрде әкетіледі. Сол себепті агрохимия талаптарына сай тыңайтқыш қолдану өнімді арттырудың әрі құнарлылықты сақтаудың негізгі тәсілдерінің бірі. Тыңайтқыш енгізу арқылы адам заттардың биологиялық айналымына араласып, оны реттейді.
Органикалық
Мал қиы, құс саңғырығы сияқты көздер топырақ құрылымын жақсартып, қарашірікті толықтыруға көмектеседі.
Минералды
Азот, фосфор, калий тапшылығын нақты мөлшермен өтейді; қолдану топырақ пен дақыл ерекшелігіне сай жоспарлануы қажет.
Бактериялық
Микробиологиялық белсенділікті күшейтіп, элементтердің сіңімділігін арттыруға бағытталған (мысалы, фосфорбактерин).
Микроэлементтер: өнім мен денсаулыққа әсері
Қалыпты өсім үшін макроэлементтер ғана емес, микроэлементтер де қажет. Олардың жетіспеуі өсімдіктің ауруына, өнімнің төмендеуіне әкеледі. Мысалы, кейбір торфты топырақтарда мыс жетіспеушілігі байқалып, өнім сапасы нашарлаған. Мал шаруашылығында да микроэлемент тапшылығы немесе артықтығы өнімділікке әсер етеді: кобальттың аздығынан малда қан аздық белгілері байқалуы мүмкін (акобальтоз).
Су мен ауа режимі
Су
Су өсімдіктің барлық даму кезеңінде қажет: тұқымның бөртуінен бастап пісіп-жетілуіне дейін. Әртүрлі дақылдардың суға сұранысы әрқилы: мысалы, бидай дәнінің бөртуі үшін өз салмағының шамамен 45%-ына тең ылғал қажет, ал қызылшаға — шамамен 120%.
Топырақ құрылымы капиллярлық булануға әсер етеді: ұзын капиллярлар ылғалды тез жоғалтады, ал құрылымды (ұсақ кесекті) топырақ ылғалды жақсырақ сақтайды.
Ауа (оттегі)
Оттегі микробиологиялық процестерге және тамыр тынысына қажет. Топырақтың тығыздануы газ алмасуды қиындатып, көмірқышқыл газының жиналуына және өсімнің тежелуіне әкеледі. Деректер бойынша, топырақ ауасындағы оттегі мөлшері шамамен 5%-дан төмендесе, көптеген өсімдіктер үшін қауіпті жағдай қалыптасады.
Тұздану (сортаңдану) және оның салдары
Топырақ ерітіндісіндегі тұз концентрациясының артуы өсімдікті тежейді: су сіңуі нашарлайды (осмостық қысым айырмасы), ассимиляция мен газ алмасу бұзылады, ал ұзақ әсер еткенде анатомиялық өзгерістерге дейін жеткізеді. Сондықтан сортаңданумен күрес және сор топырақтарды жақсарту — халық шаруашылығы үшін маңызды міндет.
Тарихи қате тұжырымға қысқа түсіндірме
Өткен ғасырларда «кемуші құнарлылық заңы» деген қате түсінік тараған: бір факторды (мысалы, ылғалды) шамадан тыс арттырғанда өнімнің азаюын жалпы қағидаға айналдырған. Кейін В.Р. Вильямс мұндай қорытындылардың әдістемелік шектеулерден туатынын көрсетіп, өнімнің бірнеше фактор үйлесімді басқарылғанда артатынын дәлелдеді.
Адам — топырақ түзуші фактор
В.В. Докучаевтың пікірінше, топырақ түзілуіне қатысатын факторлардың ішінде үдерісті мақсатты түрде өзгерте алатын ең қуатты күш — адамзат қоғамы. Егіншілік басталған кезеңнен-ақ табиғатқа ықпал ету топыраққа тікелей әсер етті: орман алқаптарын өртеп ашу, тыңайған жер жүйесін қолдану, кейінірек пар айдау және ауыспалы егіске көшу — мұның бәрі топырақ режимін өзгертетін әрекеттер.
Қазіргі егіншілік жүйесі топырақ құнарлылығын сақтауға және арттыруға бағытталады: тыңайтқыш енгізу, қышқыл топырақты әктеу, өңдеуді механикаландыру, ғылыми негізделген ауыспалы егіс жүргізу, бұршақ тұқымдас дақылдар арқылы азотты байыту, сондай-ақ мелиорация (құрғату, суландыру, эрозияға қарсы шаралар) кең қолданылады.
Түйін
Топырақ тек өндіріс құралы емес, ұзақ мерзімді дұрыс басқарылған жағдайда еңбек өніміне де айналады: кейбір өңірлерде топырақтың қасиеті ғасырлар бойы өңдеу нәтижесінде айтарлықтай өзгерген (мысалы, ежелгі суармалы егіншілік аймақтары).
Топырақ географиясы және егіншілік
Егіншілік әрдайым нақты географиялық жағдайға тәуелді. Топырақ түзуші факторлардың (климат, өсімдік жамылғысы, жер бедері, аналық жыныс, уақыт, адам әсері) өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасқан режимді күрт өзгерту топырақ қасиеттерін де өзгертеді. Сол себепті бір аймақта тиімді болған егіншілік шаралары басқа аймақта дәл сол күйінде нәтиже бермеуі мүмкін.
Егіншіліктің аймақтық таралуы
- Тундра аймағында егіншілік шектеулі.
- Тайга орманының оңтүстік бөлігінде егіншілік мүмкіндігі жоғарырақ.
- Орманды дала мен дала аймақтарында егіншілік ең кең таралған.
- Құрғақ далада егіншілік аумағы қысқарып, жайылымдық мал шаруашылығы басым болады.
Мамандану мысалдары
- Орманды дала және кейбір құрғақ далада — дәнді дақылдар.
- Орта Азияның сұр топырақтарында — суармалы мақта шаруашылығы.
- Шым-күлді және күлді топырақтарда — кейбір техникалық дақылдар.
Топырақты өңдеу, мелиорация, тыңайтқыш жүйесі және басқа агротехникалық шаралар міндетті түрде табиғи жағдайларды ескере отырып жоспарлануы керек. Осы мақсатта топырақ карталары мен географиялық зерттеулердің практикалық маңызы артып келеді.
| Табиғи аймақ | Топырақ типтері | Тыңайтқыш әсері (жалпылама) |
|---|---|---|
| Орманды | Күлді, шым-күлді | Жоғары (жиі әктеу қажет) |
| Орманды-далалық | Сұр орманды, аралас қара топырақтар | Жоғары (фосфорит қолдану тиімді) |
| Далалық | Типтік, кәдімгі, оңтүстік қара топырақтар | Орташа (ылғалға тәуелді) |
| Құрғақ дала | Каштан топырақтар | Әлсіз (қуаңшылық шектеуі басым) |
| Шөл | Сұр топырақтар | Күшті (суармалы егіншілік жағдайында) |
Топырақ және халық денсаулығы
Топырақтың санитарлық-гигиеналық және медициналық маңызы да зор. Ол көптеген қарапайым жануарлар мен микроорганизмдердің тіршілік ету ортасы болып табылады. А.И. Павловский зерттеулері табиғатта жұқпалы және паразиттік аурулардың тұрақты ошақтары болатынын көрсетеді; мұндай ошақтарға қолайлы орта кей жағдайда дәл топырақ болуы мүмкін.
Мысалы, гистоплазмоз қоздырғышы болып саналатын кейбір саңырауқұлақтар жылы климаттағы қызыл-сары топырақтарда жақсы дамып, басқа жағдайларда дамымауы ықтимал. Сондай-ақ кей өңірлерде гидроморфты (аллювиалды, атыраулық, батпақты) топырақ жағдайлары инфекциялардың таралуына қолайлы фактор болуы мүмкін. Демек, топырақ қасиеттерін бағалау тек ауыл шаруашылығы үшін емес, қоғамдық денсаулық үшін де маңызды.
Ескерту
Берілген мәтін бастапқы нұсқада үзік аяқталғандықтан, денсаулыққа әсер ететін топырақтың химиялық құрамына қатысты бөлім логикалық түрде осы жерден тоқтайды.
Қорытынды
Топырақ — адамзат тіршілігінің іргетасы: ол азық-түлік өндірісін қамтамасыз етеді, табиғи үдерістердің маңызды буыны ретінде өндіріс, құрылыс, ғылым және денсаулық салаларымен тығыз байланысты. Қазіргі таңда топырақтың құнарсыздануы мен эрозиясы өзекті мәселе болып отыр. Оны еңсерудің негізгі бағыты — топырақты ғылыми негізде басқару: тыңайтқыш жүйесін дұрыс құру, мелиорация жүргізу, эрозияға қарсы шараларды күшейту, ауыспалы егісті сақтау және топырақ құрылымын жақсартуға бағытталған агротехниканы қолдану.
Пайдаланған әдебиеттер
Бастапқы мәтінде нақты библиографиялық тізім берілмеген. Бұл бөлімді ресімдеу үшін пайдаланылған дереккөздердің толық атауы, жылы, баспасы және беттері қажет.