Айкүміспен айтысы
Жамбыл — екі ғасырды жалғаған ұлы жырау
Жамбыл — өмірімен де, шығармашылығымен де екі ғасырды молынан тұтастырып жатқан ұлы жырау. Ақынның XX ғасырдың басына дейінгі шығармашылық өмірбаяны туралы дерек аз: өлеңнен ауыз жаппаған адамның ұшан-теңіз жыр-толғауы мен айтыстарының бәрі бірдей сақталмаған.
Ерте кезеңнен жеткен мұра
- Дүмше молданы мысқылдаған «Шағым»
- Ақындық жолына рұқсат сұраған «Әкеме»
- Ұстазына тағзым еткен «Менің пірім — Сүйінбай»
- Бозбала шағының мұңды да шуақты жыры «Айкүміспен айтысы»
Одан бергі Жетісуды, Қаратау мен Сыр өңірін өнеріне тәнті еткен, қырғыздың шалқар «Манасын», Шығыстың әйгілі қиссаларын жырлаған мұрасының біразының бізге тек атауы ғана жеткен.
Дегенмен «Кедей күйі», «Пұшықтың ұрыға айтқаны», «Әділдік керек халыққа», «Кәрібайдың төбеті», «Жылқышы», «Мәңке болыс» тәрізді өжет мінезден, халықтық даналықтан туған өлеңдері, сондай-ақ Құлмамбет, Сарбас, Нұрмағанбет секілді ақындармен айтыстары мен Өтеген, Сұраншы батырлар туралы ұзақ дастандары — төңкеріске дейінгі кезеңнен сақталған қомақты мұра.
Осы мұралардың өзінен-ақ Жамбылдың халықтың ақындық қазынасын терең меңгеріп, жаңғырта отырып дамытқанын, ел тарихын әділдік пен шындық тұрғысынан тайсалмай толғағанын, өлеңі тау өзеніндей тасқынды ірі дарын иесі екенін танимыз.
Өмірбаяны: туған жері, тегі, дәуір тынысы
Туған жылы мен туған өлкесі
Болашақ ақын 1846 жылдың ақпанында қазіргі Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының бөктерінде дүниеге келген. Бұл туралы ол «Менің өмірім» өлеңінде боранды, үрейлі шақты суреттей отырып, өз есімінің қайдан қойылғанын да баяндайды.
Қақаған қар аралас соғып боран,
Ел үрей — көк найзалы жау торыған.
Байғара, Жамбыл, Ханда мен туыппын,
Жамбыл деп қойылыпты атым содан.
Отбасы, мінез, өнер қонған орта
Әкесі Жапа — кедей болғанымен, ат үстіне мығым, найзагер, ел ішіндегі дау-дамайда бітім сөз айтқан адам. Анасы Ұлдан — байсалды мінезді, беделді, орайы келгенде суырып салып өлең шығаратын, дауысы әдемі әнші болған.
Жамбылдың руы — Екей. Ел аузындағы «Екейде елу бақсы, сексен ақын…» деген әзіл сөздің ар жағында өнердің осы жұртқа дарығаны туралы шындық жатыр. Оның үстіне, Жамбылдың ұстазы атанған әйгілі Сүйінбай да осы Екей елінен шыққан.
Тарихи орта: қысым мен әділет іздеу
Жамбыл өмірге келген кезде Қазақстанның оңтүстігі, оның ішінде Жетісу өңірі Қоқан хандығына бағынышты еді. Қоқандықтардың халыққа жасаған зорлығы ауыр болды. Ақынның айтуынша, ауылдары солардан қашып бара жатқан қысқы көші-қон үстінде, қақаған аязды күнде дүниеге келген.
1864 жылға дейін Қоқан билігі, одан кейін Ресей империясы үстемдік еткен замандағы халықтың мүшкіл тірлігі, отбасындағы жұтаң тұрмыс, мықтының әлсізге зорлығы намыскер Жамбылдың жүрегіне күйік болып байланды. Сол себептен оның өлеңдері мен айтыстарындағы уыттылық, адамдық пен әділдікті көксеген аңсар, кедейді жақтап, қатыгез бай мен төрені шенеген өткір тіл — өмір шындығынан тамыр тартты.
«Мен өзімнің бар өмірімде қыр қожайындарының бетіне шындықты қорықпай айтып, шайқасумен өттім», — дейді ақын «Менің бақытым» деген бір сөзінде.
Ақындыққа келуі: ұстаз батасы және алғашқы белестер
Сүйінбаймен кездесу
Жамбылдың өлеңге құмартуы ерте оянған. Өзінің айтуынша, 13 жасынан бастап ақын болуға бекем бел байлайды. Дүмше молдадан оқығаннан гөрі домбыраны қолына алуды қалайды да, әкесінен рұқсат сұрайды.
14–15 жас шамасында Жамбыл жарапазан айтуды сылтауратып, Сүйінбай ауылына келеді. Үй сыртында ат үстінде тұрып, жарапазанға жалғастыра өз жанынан өлең шығарып ұзақ жырлайды да, батасын сұрайды.
Ардақты үйдің иесі,
Бата бер менің жырыма.
Қуат бітіп үніме,
Көңілін тапсын елімнің.
Жар бол да, өзің жәрдем ет,
Жібер мені бір демеп.
Сүйінбай жас талапты үйге шақырып, өлеңін ықыласпен тыңдап, шындықты айтуға, әділдікті жырлауға, тозығы жеткен даңғылға түспей, жаңа жолға түсуге бата береді.
Өнердің аян беруі
Ел аузында Жамбылға да ақындық түсінде аян беріп қонғаны айтылады. Ақынның өз естелігінде: түсінде ақсақалды қария келіп, «Өлең аласың ба, көген аласың ба?» деп сұрағанда, «Өлең!» деп жауап бергені, оянған соң кеудесін толқын кернеп, домбыраны алып төгіле жөнелгені баяндалады.
Айтысқа араласуы және танылуы
Жамбыл айтысқа 17–18 жасында араласып, «Көрұғлы», «Өтеген» сияқты дастандарды да сол тұстарда жырлай бастайды. Жиырма жасында атақты ақын Жаныспен айтысып, оны жеңеді. Осы айтыста әйгілі «Менің пірім — Сүйінбай» өлеңін де айтады.
Менің пірім — Сүйінбай,
Сөз сөйлемен сиынбай.
Сырлы сұлу сөздері
Маған тартқан сыйындай.
Сүйінбай деп жырласам,
Сөз келеді бұрқырап,
Қара дауыл құйындай.
1881 жылдың күзінде, 35 жасында, Іле бойындағы үлкен жәрмеңкеде Құлмамбетпен айтысып жеңіске жетеді. Осыдан кейін Жамбыл Жетісу өңірінің бірінші ақынына айналады. Дегенмен, айтыстан соң да екі ақын бірін-бірі құрметтеп өткен.
Алғашқы өлеңдер: қайсарлық пен көркемдік
«Шағым»: молдадан құтылудың үні
Алғашқы өлеңдерінен-ақ Жамбылдың қайсарлығы, өжет-өткірлігі, тапқырлығы, тілге шеберлігі, әзіл-оспаққа бейімділігі байқалады. «Шағым» өлеңінде ол өзі де не оқытатынын білмейтін, айтқаны ішке қонбайтын молдадан құтқаруды әкесінен қиыла сұрайды.
Шып-шып етіп молданың
Қолындағы тобылғы,
Қозғалтпайды жон жағым,
Талай дүре соғылды.
Торсылдатып танадай,
Жыртар болды тонымды.
«Әкеме»: батаны сұраған бала тілек
«Әкеме» өлеңінде Жамбыл: «Батаңды бер, ақын боламын», — дей отырып, адал жолды таңдауға үн қатады, ұрлықтың қорлыққа апарарын ескертеді. Өлең тілінің жатықтығы, ұйқасының құлаққа жеңілдігі болашақ үлкен ақындықтың нышанындай әсер қалдырады.
Батаңды маған бер, әке,
Тіліме менің ер, әке.
«Жапаның ұлы ақын боп,
Жақсы істепті» дер, әке.
«Сарыбайға»: ойлы өтініш, биік өріс
Он тоғыз жасында шығарған «Сарыбайға» өлеңі — Жамбылдың ойлы сарынын, дүниетанымының кеңдігін танытатын дүние. Сарыбай — Екей елінің атақты болысы. Жас ақынның осындай беделді кісіге тілегін кішілік пен кісілікті қатар танытып жеткізуі оның «осал ақын» еместігін аңғартады.
Біреулер малмен бәрін бөктіріп жүр,
Айтқанды ақыл, нұсқа жек көріп жүр.
Көтеріп дүниенің кең-қоқырын,
Апарып қай шұқырға төккелі жүр?
Кемел шағындағы өзек: халықтық сарын және әлеуметтік әділет
Ақын мұраты: әлсіздің жоқшысы болу
Жамбылдың өлеңдері мен айтыстары әуелден халықтық арнадан бастау алады. Ол ұстазы Сүйінбайдың үлгісімен болыс-би, бай, манап болсын — кімнің болсын мінін бетіне айтып, кедей-кемтар мен әлсіздің жоқшысы болуды ақындық мұрат етті.
Домбыраң — берен,
Жырың — оқ,
Дәл тигізіп, сұлатпай.
Кедейдің күйі — өлеңнің өзегі
Ақынның көп жырлаған тақырыбы — жарлы мен жалшының азапты тірлігі, «қолы есеге жетпеген» кедейдің күйі. Оның бір-ақ шумақта жеті жолға сыйғызған суреті жоқшылықтың салмағын айқын сездіреді.
Жаман көйлек жыртылып,
От басында итініп,
Әрі дімкәс, тамақ аш,
Әрі тұттай жалаңаш,
Аш бұралып, күн суық —
Жұрт соңынан жоқшылық
Көшке ілескен итше ұлып.
Бұл жерде ұлыған — ит емес, жоқшылық. Образ әрі түсінікті, әрі әсерлі: жоқшылық көш соңынан қалмайтын, елді қажытатын «итше ұлыған» күйге айналады.
«Жылқышы»: еңбек пен қорлықтың кереғарлығы
Жамбыл бай малының соңында жүріп, азапты еңбекпен күнелткен кедейдің халін де күйзеле жырлайды. «Жылқышыға» өлеңіндегі сурет — даладағы жалғыздық пен ауыр тіршіліктің айғағы.
Сары түнге сарылып, кірпік ілмей,
Салқын күзде бір жылы үйді білмей.
Сахарада салақтап күндіз-түні
Бұралқы ит пен малшының сиқы бірдей.
Сатира мен сын: болыс, ұлық, байға айтылған уыт
Жамбыл Дулат, Сүйінбай, Абайлар сияқты өз дәуірінің билік басындағыларының әділетсіздігін, парақорлығын, екіжүзділігін әшкереледі. Мұндай өлеңдерінің тілі уытты, мысқылға толы. «Сәт сайланарда», «Шалтабайға», «Мәңке туралы», «Қалиға» секілді шығармаларында ол ел үстінен күн көргендердің ортақ мінезін көптің көзінше бетіне басады.
Старшина сайланып келген Көкімге айтқаны:
Әлде бекіп келдің бе,
Арын сатып бетіңнің?
Бір тояйын дедің бе,
Ақысын жеп жетімнің?
Қали байға меңзеуі:
Сойылыңды соғып тұр,
Болысың мен орысың.
«Әділдік керек халыққа»: қоғамдық мінберге шыққан сөз
Ұлық пен төренің, бай-болыстың халыққа көрсеткен зәбірін ақын «Әділдік керек халыққа» өлеңінде кеңінен айтады. Ұзынағаш базарында Қиысбай деген бай бастаған ұлық-төрелер Жамбылды жақтырмаған сыңай танытқанда, ақын олардың астамшылығына өлеңмен жауап береді.
Иттей көрем төрені
Тамаққа тойса үретін.
Халықтың ақын — перзенті
Ақтарып сырды беретін...
Ұлықты «сыздауық жараға» теңеп, халық сөзін сөйлейтін ақынның даусын соған қарсы қояды: ақын сөйлесе — жара жарылып, шындық ашылады.
«Мәңке туралы»: әділетсіз болыстың бейнесі
Бір үлкен тойда Жамбылдың сәйгүлік аты күміс ер-тұрманымен жоғалғанда, ұрыға болысып, теңдік бермеген Мәңкеге ақын ел алдында өлеңмен жауап қатады. Мұнда болыстың екіжүзді, жемқор мінезі мысқылмен, психологиялық дәлдікпен бейнеленеді.
Жанғойлық болысы пысық келеді,
Мұрындары пұшық келеді.
Екі арадан ептеп жерінде
Көздерін қысып келеді.
Айкүміспен айтысы: лирикалық сырласу
Жастықтың мұңы мен шуаққа толы сөз
Жамбылдың жастық шағының мұңды да шуақты сырына толы сұлу жыры — Айкүміспен айтысы. Мұнда ақын ашық текетірестен гөрі жүрек сырын астарлап жеткізеді: албырт сезім, өкініш, арман қатар өріледі.
«Жасшылық ұрындырды талай жарға», —
деп, өкінішін де білдіре сөйлейді.
Айкүмістің ишарасы және Бұрым оқиғасы
Айтыс үстінде Айкүміс Жамбылға «қолдағы қаршығаңнан неге айырылдың?» деп тиіседі. Мұндағы «қаршыға» — Жамбылдың сүйгені Бұрым сұлуға меңзеу: екі жас бірін-бірі сүйсе де, ел арасы бұзылмасын деген ықпалды сөздермен Бұрым әкесінің үйіне қайтарылған еді. Айкүміс мұны табалау үшін емес, жастардың еріксіздігі мен қоғам салтының қаталдығын аңғарту үшін айтады.
Қоштасу сазы
Сөз соңында сырды іште сақтаған күйі қоштасу сазы басым түседі. Бұл — классикалық айтыстан гөрі лирикалық сырласуға жақын үлгі. Зерттеушілердің айтуынша, мұнда драмадан гөрі лирика басым.
Айкүміс, амалым жоқ, хош, ендеше,
Кетелік сыр білдірмей жат пендеше.
Атыңды, ақ жүзіңді ұмытпаспын,
Кеудемнен қашан менің от сөнгенше.
Құлмамбетпен айтыс: аңызға айналған дода
1881 жыл: ел күткен үлкен сын
XIX ғасырдың 80-жылдарында жыр сайыстарында талай рет сыналып, арындап тұрған шақта Жамбылдың қарсы алдында айтыста алдына жан салмайтын жүйрік саналған Құлмамбет тұрды. Елдің қызығы мен тілегі — осы екі тұлғаны беттестіру еді. Ақыры, 1881 жылы Іле бойындағы үлкен жәрмеңкеде ол күн туады.
Құлмамбеттің шабыты: тосқауыл сөз
Құлмамбет тоғыз ақынды жеңіп, мерейі асқан кезде: «Әлгі Жамбылдарың қайда, шақыртыңдар», — дейді. Жамбыл табалдырықтан аттай бере домбырасын алып, қарсыласын имендірмек болған кекесінді сөздермен бастайды.
Болғанда мен ақсұңқар, сен — бір тауық,
Сен — әтеш айғайлағыш ауық-ауық.
Болмаса аты шыққан Сүйінбайың,
Басқасын қою керек жылы жауып.
Осылайша айтыс бастауында-ақ екі ақынның мінезі, сөз қарқыны, өнер айдыны айқын сезіледі.
Үзінді осы жерден аяқталады
Берілген мәтін Құлмамбеттің сөзін бастап, одан әрі жалғасатын тұста үзіліп қалған. Егер айтыстың толық нұсқасын берсеңіз, оны да осы стильде тұтастырып, логикалық бөлімдерге бөліп өңдеп шығарамын.