Қазақша рефераттар

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуды кезең бойынша сатылап дамыту

Абизова Айман • №203 орта мектеп • Жалағаш ауданы, Жаңадария ауылы

Қазіргі білім беру тұжырымдамасының басты бағыты — ізгілікті, шығармашыл жеке тұлғаны қалыптастыру. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында да білім беру жүйесінің негізгі мақсаты ұлттық және жалпыадамзаттық мәдени құндылықтар негізінде жеке тұлғаның қалыптасуына жағдай жасап, оның шығармашылық қабілетін дамыту екені көрсетілген.

Осыған байланысты мектеп мұғалімінің міндеті оқушыға тек білім, білік, дағдыны меңгерту емес, сонымен қатар оның қабылдауын, ойлауын, қиялын, сезімін, ерік-жігерін дамыту, яғни жан-жақты жетілдіру болып табылады.

Шығармашылық қабілетті тәрбиелеудің алғышарттары

Оқушы шығармашылығын дамыту жүйелі жұмысты талап етеді. Төмендегі алғышарттар мақсатқа бағытталған жұмыстың өзегін құрайды:

  • Оқушылардың шығармашылық қабілет деңгейін анықтау.
  • Қызығушылық пен танымдық белсенділікті арттыру.
  • Оқушы мүмкіндігіне сай шығармашылық тапсырмаларды жүйелі орындату.
  • Қабілетті кезең-кезеңімен, сатылап дамыту.
  • Мұғалімнің өз ісіне шығармашылықпен қарап, сабақты шығармашылықпен өткізуі.

Ахмет Байтұрсыновтың «Мектептің жаны — мұғалім» деген тұжырымы бұл міндеттің маңызын айқындайды: ұстазға үздіксіз ізденіс, дайындық, көрнекіліктер мен қосымша әдебиеттерді орынды қолдана білу қажет. Әсіресе математика пәні мұғалімінен іскерлік, терең білім, біліктілік және ой ұшқырлығы талап етіледі.

Психологиялық және педагогикалық қолдау

Баланы шығармашылыққа жетелеуде психологиялық ахуал шешуші рөл атқарады. Оқушыға сенім білдіру, қауіпсіз әрі еркін орта құру — нәтижелі жұмыстың шарты.

Сенім мен қолдау

  • «Қолыңнан келеді, сен қабілеттісің» деп сенім білдіру.
  • Кішкентай жетістіктің өзін дер кезінде мадақтау.
  • Мұғалімнің құптауы, жағымды эмоциялық қолдау көрсетуі.

Қызықтыру және еркіндік

  • Белгілі, ұлы тұлғалардың өмірінен әсерлі деректер айту.
  • Сабақта және мектепте шығармашылық жұмысқа жағдай жасау.
  • Пікір шектелмейтін еркін шығармашылық орта қалыптастыру.

Өзін-өзі дамыту дағдылары

  • Білім мен дағдыларды жүйелеу.
  • Өзін-өзі дамытуға ынталандыру, өзіне сын көзбен қарауға үйрету.
  • Қабілетін жетілдіруге бағыттау, жеке жоспар құруға баулу.

Нәтижеге бағыттау

  • Оқушының өз көзқарасын дәлелдей алуына мүмкіндік беру.
  • Жобалық жұмыс пен шығармашылық тапсырмалар арқылы тұлғалық өсуге жағдай жасау.

Мағжан Жұмабаев зейіннің маңызын ерекше атап өткен: сыртқы сезім мүшелері арқылы қабылданған дүниенің дамуына әсер ететін ішкі сезімдердің сергектігі ең алдымен адамның зейініне байланысты. Зейін болмаса, оқу да ілгерілемейді.

Шығармашылық ізденісті көтерудің төрт кезеңі

I кезең: Бағыт беру және өз бетімен орындау

Мұғалім оқушыны қарапайым таным әрекеттерімен таныстырады, есеп шығаруға бағыт береді және тапсырманы өздігінен орындауына мүмкіндік жасайды.

II кезең: Тәсілдерді салыстыру және тиімдісін таңдау

Есепті шешудің түрлі тәсілдері көрсетіліп, талқыланады. Оқушы қолайлы әрі тиімді жолды таңдауға үйренеді.

III кезең: Жауапкершілік, талдау және жоспарлау

Оқушыға үлкен жауапкершілік жүктеледі: сыныптан тыс қосымша оқуға сүйеніп қорытынды жасау, өз жұмысына талдау беру, алдағы қадамдарға жоспар құру дағдылары қалыптасады.

IV кезең: Ізденімпаздық және ғылыми бағыт

Оқушы жұмысы зерттеушілік сипат алады: теоремаларды дәлелдеудің балама тәсілдерін іздеу, ғылыми конференцияға баяндама дайындау сияқты тапсырмалар орындалады.

Сабақ тәжірибесінен: шығармашылыққа жетелейтін форматтар

Оқушылардың шығармашылыққа қызығушылығын арттыру үшін 5–8-сыныптарда сабақтың әртүрлі үлгілері қолданылды: «Бизнес», «Көкпар», «Саяхат», «Керуен», «Ертегі», «Жарыс» және тағы басқа.

9–11-сыныптарда ғылыми әдебиеттермен жұмыс істеуге басымдық берілді. Әсіресе теоремалар мен есептерді бірнеше тәсілмен шешу жолдарын табуға ерекше назар аударылды.

Мысал: «Үшбұрыштың ауданы» тақырыбы

Тақырыпты өткенде оқушыларға үшбұрыштың ауданын оның орта сызығын пайдаланып, фигураны төртбұрыштарға бөлу арқылы табу тапсырылды. «Орта сызығы арқылы» деген нұсқау оқушыны ізденіске бағыттайды.

Есепті әртүрлі тәсілмен шешу геометриялық фигураның қасиеттерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді. Ал алгебрада оқушы алынған шешімнің дұрыстығын тексеруге дағдыланады.

Көрнекілік және модель жасау

Түрлі көрнекіліктерді әрқилы тәсілмен дайындауды ұсыну — шығармашылық жұмыстың тиімді түрі. Мұндай тапсырмалар оқушының қиялын дамытып, нәтижені өз қолымен жасауға үйретеді.

Деңгейлеп оқыту және мұғалімнің нәзік жетекшілігі

Сабақтарға Ж.Қараевтың деңгейлеп оқыту технологиясының элементтерін енгізу шығармашылықпен жұмыс істейтін оқушыға кең мүмкіндік береді. Бұл тәсіл өзге оқушылардың да алға жылжуына, әдебиетпен жұмыс істеуге, жоспар құруға үйретеді. Сонымен бірге мұғалімнің шығармашылықпен еңбек етуіне жол ашады.

Мұғалімнің маңызды мақсаты — оқушыны қолдай отырып, оны өз еркінен тыс, байқатпай дұрыс шешімге жақындату. Дегенмен шығармашылыққа үйрету кезеңінде оқушының көңіл күйіне кері әсер ететін жағдай туғызбау қажет: жағымды психологиялық орта ғана оқушыны еркін ойлауға жетелейді.

Мұғалім баланың жетістігін жүйелі түрде мадақтап, көтермелеп, құптап отырса, оқушының өзіне сенімі оянады, еркіндік пайда болады. Нәтижесінде оқу материалын терең түсінуі артып, білімге құштарлығы күшейеді; өз идеясын жүзеге асыру үшін жаңа әдіс-тәсілдер іздей бастайды.

Қорытынды

Шығармашылық әрекетте баланың ізденісі — басты нысана. Оқу әрекеті жалпы қабілеттерді дамытса, шығармашылық әрекет нақты жағдайды шешу арқылы нәтижеге жеткізетін қабілеттерді қалыптастырады.

Сондықтан оқушы бойында шығармашылыққа деген үздіксіз құлшыныс, оқуға және білімге ұмтылыс бәсеңдемей, күннен күнге дамып отыруы тиіс. Сол кезде оқушының ішкі дүниесі мен сыртқы ортамен байланысы нығайып, дүниетанымы кеңейеді.