Қазақ ұлтшылдарын жазалау

Бірінші дүниежүзілік соғыс, одан кейінгі революциялық өзгерістер және бүкіл Кеңес кеңістігін қамтыған азамат соғысы қазақ даласына аса ауыр салмақ салды. 1916–1921 жылдар аралығында аштықтан қырылған және қақтығыстарда қаза тапқан қазақтардың саны 800 мыңға жетті, ал атамекенінен көшіп кеткендердің саны 200 мың адам болды. Бұл сол кезеңдегі қазақ халқының шамамен бестен бір бөлігі еді.

1921–1922 жылдардағы ашаршылық қоғамды одан әрі әлсіретті. Шаруашылық дағдарысы жұмыссыздықты өршітіп, кедей-жатақтардың үлес салмағын өсірді. Алайда жаңа орнаған кеңестік билік ең алдымен әлеуметтік-экономикалық қалпына келтіруді емес, саяси басымдықтарды алға шығарды.

Ұлт мәселесінде «ұстамдылыққа» шақырған орталық билік, керісінше, тапаралық қатынастарда ымыраға жол бермеуді талап етті. Қазақ кедейлерінің таптық түйсігін күшейтіп, оларды байларға қарсы қою идеясы үстем болды. Бұл байлар үлесі өте аз болған қоғамда (шамамен 0,5%-ға да жетпейтін) «қызыл гвардиялық» сипаттағы шабуылға дайындықтың белгісі еді.

Бұл бағытқа қарсы пікір айтқан қазақ басшылары да болды. Мәселен, Смағұл Сәдуақасов таптық қайшылықтарды асыра дәріптеудің нәтижесіз болатынын, қазақ шаруаларының басты қиындығы таптық қанауда емес, жұмыссыздықта және шаруашылықты жандандыратын қаржы тапшылығында екенін айтты. Ол байлармен күресті төтенше революциялық шаралармен емес, бейбіт әдістермен жүргізуді ұсынды.

С. Сәдуақасов, Н. Нұрмақов, Ы. Мұстанбаев, Ж. Мыңбаев, С. Қожанов секілді қайраткерлердің ұстанымы большевиктік басшылық тарапынан «жергілікті ұлтшылдық» ретінде бағаланды. Ал олар өздерінің бұл көзқарасы ұлтшылдық ниеттен емес, жергілікті өмір ерекшеліктерінен туындайтынын дәлелдеуге мәжбүр болды.

1925 жыл Қазақстан үшін ірі әкімшілік және саяси өзгерістермен басталды. Қазақстан құрамына Сырдария мен Жетісу облыстары еніп, Орынбор қаласы мен губерниясы республика құрамынан бөлінді. 1925 жылғы 9 ақпандағы шешіммен астана Орынбордан Ақмешітке көшірілді.

Орталық билік алаш зиялыларының ықпалының өсуінен қауіптеніп, республикадағы саяси тәртіпті қатаң бақылауға алды. 1925 жылғы 29 мамырда И. В. Сталин партияның Қазақ өлкелік комитеті бюро мүшелеріне «Ақ жол» газеті туралы хат жолдап, басылымдағы кейбір ойлардың шетелде жарияланған Мұстафа Шоқай мақалаларымен үндес екенін атап, мұндай сын кеңестік баспасөзде болмауға тиіс деген ұстаным білдірді.

Сол хатта партияда жоқ ұлт зиялыларын саяси және идеологиялық қызметтен біржола аластату ұсынылды. Бұдан кейін кадр іріктеу ісінде «таптық тегі» негізгі өлшемге айналып, ұлттық сезім мен ұстанымға қарай да ішкі жіктеу байқалды.

1925 жылдың жазында республика басшылығына Филипп Исаевич Голощекин жіберілді. Ол жергілікті жағдаймен танысқан соң, И. В. Сталинге хат жолдап, ұлттық міндеттерден гөрі қазақ ауылын кеңестендіру, коммунистердің үлес салмағын арттыру, басқару аппараттарын жергіліктендіру және халықтың күнделікті мұқтажын өтеу бағыты басым болатынын мәлімдеді. Бұл тұжырымдар «Кіші Қазан» концепциясының өзегіне айналды және Сталиннің қолдауын тапты.

Голощекин бастаған басшылық қазақ ауылын кеңестендірудегі негізгі кедергі ретінде байлар табын атады. 1926 жылғы 20 мамырда көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда шабындық пен егістік жерлерді уақытша қайта бөлу туралы заң қабылданып, байларды жайылымнан айыру шаралары маусым–шілде айларында басталды.

Алайда жерді өлшеу жұмыстарының даярлықсыз жүргізілуі және жергілікті органдардағы түсіндірудің әлсіздігі бұл науқанның күткен нәтижеге жетуіне кедергі болды. Үміт ақталмаған соң, орталық жаңа әрі ауқымды, асығыс шараларға көшті.

1927 жылғы ақпанда БОАК төралқасы көшпелі және жартылай көшпелі қазақтарды жерге орналастыру туралы шешім қабылдады. Голощекин егістікке жарамды жерлерге орыс шаруаларын қоныстандыруды бірінші кезекке қоюға тырысты. Бұл Н. Нұрмақов, Ж. Сұлтанбеков сияқты қайраткерлердің заңды қарсылығын туғызды.

1927 жылғы қарашада өткен VI жалпы-қазақтық партия конференциясы Қазақстандағы барлық ұлттарды жаппай жерге орналастыру қажеттігін атап өтті. Бұл ұстанымды БОАК 1927 жылғы 12 желтоқсанда толық мақұлдады. Нәтижесінде Қазақстан үкіметі 1928 жылғы 4 наурызда жерге орналастыру тәртібі мен жерді пайдалануды реттеу туралы арнайы қаулы қабылдады. Іс жүзінде басымдық қоныс аударушыларға берілді.

БОАК-тың 1928 жылғы 29 наурыздағы қаулысында қазақтардың белгіленген мөлшерден артық жерлерін кесіп алу қарастырылды. Осылайша кеңестік кезеңде қазақ жерін отарлау саясаты жаңа қарқын алды.

1927 жылғы желтоқсанда тәркілеу туралы заң жобасын әзірлеу үшін комиссия құрылды. 1928 жылғы 27 тамызда «Бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы» қаулы, ал 13 қыркүйекте тәркілеуге қарсылық танытқандарға қылмыстық жауапкершілік және ірі, жартылай ірі феодалдарды көшіру туралы қаулылар қабылданды.

Ә. Бөкейханов бастаған ұлт-азаттық қозғалыс қайраткерлері мен кеңестік биліктің арақатынасы күрделі болды. Ұлттық автономиядан үміттенген зиялылар жаңа билікпен тіл табысуға ұмтылды. Ал кеңестік билік Алаш зиялыларына қатысты екіұдай саясат ұстанды: бір жағынан білікті мамандар тапшылығына байланысты оларды қызметке тартуға бейім болды, екінші жағынан саяси сенімсіз деп қарап, қудалауға салды.

Ұлт зиялылары ішіндегі алауыздық, әсіресе билікке тартылған кейінгі буынның топшылдыққа бой алдыруы да орталықтың қысымын күшейтуге қолайлы жағдай жасады. А. Байтұрсынұлы бастаған татуластыру әрекеттері нәтижесіз аяқталды. С. Сәдуақасов Мәскеу алдындағы әкімшілікке ұлттың ішкі мәселелерін ашып бермеуге шақырғанымен, орталық қазақ қызметкерлерінің өзінен-ақ қажет ақпаратты алып отырды.

Мәскеудегі кеңестен кейін Қызылордада өткен Қазақ өлкелік партия комитетінің III пленумы (1926 ж. 25–30 қараша) құрамында С. Сәдуақасов, С. Қожанов және Ж. Мыңбаев бар «ұлтшылдар тобының» қызметін айыптап, қазақ ұлтшылдығын қатаң айыптаған қаулы қабылдады. Бұл іс жүзінде республикадағы жоғарғы билікті «ұлтшылдардан» тазарту науқанына айналды.

Қудалауға ұшыраған Ж. Мыңбаев пен С. Сәдуақасов кейін өмірден өтті (1929, 1933), ал С. Қожанов саяси қызметтен шеттетілді. 1927 жылдың күзінен бастап, Мәскеудің қолдауына сүйенген Голощекин ұлт-азаттық қозғалыс қайраткерлерін соттау шараларын күшейтті.

Большевиктік режим осылайша қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басында тұрған зиялылар тобын және олар қалыптастырған азаттық идеяларын жүйелі түрде тұқыртты. Қоғам орталық биліктің ашық қысымын көріп, қарсы келген жағдайда дәл сондай жазалау тетіктері іске қосылатынын түсінді. Бұл үрей мен рухани дағдарысты тереңдеткен бағыт болды.