Жәнібек Бердәулетұлы (туған жылы белгісіз - 1792) - батыр, шешен
Ер Жәнібек: батыр, шешен, ел бастаған көсем
Жәнібек Бердәулетұлы (туған жылы белгісіз – 1792) — жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарға белсене қатысқан батыр әрі сөз бастаған шешен. Ол елді ұйыстырып, көшті бастай білген көсемдігімен де танылып, есімі абақ керей ішінде ұранға айналды.
Жоңғарға қарсы күрестегі ерлігі
Жәнібек батыр жоңғар шапқыншылығына қарсы соғысқа аттанарда нағашы атасы Қаз дауысты Қазыбек биден бата алады. Ел аузында сақталған деректерге қарағанда, бір шайқаста Абылай ханның мінген тұлпары болдырып қалған сәтте, Жәнібек өзіндегі көк дөненін түсіп беріп, ханның аман шығуына себеп болады.
Шайқастағы шешуші сәт
- Абылай ханға көк дөненін беріп, қауіптен құтқаруы.
- Жекпе-жекте шыққан екі қалмақ батырын жеңіп, жаудың бетін қайтаруы.
- Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай секілді батырлармен тізе қосып, соғыстың соңына дейін қатысуы.
Көші-қон және Алтайға жол салу
1731 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей империясының бодандығын қабылдаған тұста, Ер Жәнібек керей тайпасын бастап Сыр бойынан үдере көшіп, Қалба тауына келіп қоныстанады. Осы өңірден ол Алтайдың Ақтау төңірегіндегі бір асу арқылы жол салып өтіп, өр Алтайды барлап қайтады. Кейін бұл өткел халық жадында «Жәнібек асуы» деген атаумен орнығады.
1731 жылғы бетбұрыс
Сыр бойынан Қалбаға қоныс аудару — елдің қауіпсіздігі мен тұтастығын сақтауға бағытталған тарихи қадамдардың бірі ретінде айтылады.
«Жәнібек асуы»
Ақтау маңындағы асудан өтіп, өр Алтайды шолып қайтуы — кейін жер-су атауына айналған оқиға.
1760 жыл: абақ керейді байырғы мекеніне орналастыру
1760 жылы Жәнібек батыр абақ керей руын Алтай тауының қазіргі Шыңжаң өлкесіне қарасты байырғы қонысына апарып орналастырғаны айтылады. Ел бастаған көсемдігі, сөз бастаған шешендігі, жауға шапқан батырлығы арқылы ол бүкіл абақ керейдің ұранына айналды.
Өмірінің соңы
Деректерде «Ер Жәнібек» сексеннің үстіне шығып дүниеден өткені айтылады.
Мұра және тарихи жад
Батырдың қасиетті туы туралы да мәлімет сақталған: Шіңгіл ауданында тұратын он бірінші ұрпағы Зардықанның үйінде сақталған осы ту 1940 жылы Оспан батыр бастаған Қытай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісі кезінде көтерілгені айтылады.
Кинодағы бейнесі
Қытайдың Алтай аймағында тұратын қазақтар Ер Жәнібек туралы тарихи жанрдағы «Жәнібек батыр» атауымен екі сериал түсіргені көрсетіледі.
Бүгінгі іздері
- Алматы қаласы, Алатау ауданында Ер Жәнібек атындағы қысқа көше бар.
- Зираты қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Ортабұлақ елді мекені маңында орналасқан.
- Зират басына ескерткіш орнатылған.
Қорытынды
Ер Жәнібек — жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен танылған, ел көші мен қонысын ұйымдастыруда көшбасшылық танытқан тарихи тұлға. Оның есімі ұранға айналып, жер-су атауларында, ауызша тарихта, кинода және бүгінгі топонимикада сақталып келеді.