Әйел - адамзаттың анасы
Ким Евгений
Әйел — әлемнің ажырамас бөлігі. Әйел — адамзаттың анасы, тіршіліктің бастауы. Әйел — отбасының өзегі, шаңырақтың шамшырағы. Әйел — нәзіктіктің асыл үлгісі, Тәңір-Тағаланың мейірімінен дарыған шуақ.
Қазақ дүниетанымын тұрмыс-тіршілігімен, салт-дәстүрімен айшықтауға болады. Соның ішінде әйел мен ердің мәртебесі де дәстүрлі ұғымдар арқылы бағаланады.
Әйел мен ер: дәстүрдегі теңдік пен жауапкершілік
Ата қазақ: «Еркек — үйдің иесі, әйел — үйдің шегесі» деп, екеуінің міндеті мен жауапкершілігін дәл көрсеткен. Көшпелі дүниетанымда еркек шаңырақ иесі саналса, әйел отаудың отын жағып, ошағын қайнатып, береке кіргізетін жан ретінде құрметтелген.
«Әлемді кеңістіктер мен бағыттарға бөлу арқылы мәденилендіру құбылысын киіз үйдің еркектік және әйелдік тарапқа бөлінуінен де көруге болады. Бірақ киіз үйдегі ең маңызды қазық — әйел. Өйткені бұл кеңістік (ғарыш) — әйелдікі. Оның ішінде жасау, дүние де әйелге тән. Еркектің әлемі үйдің босағасынан шыққаннан кейін басталады. Үй — әйелдікі, түз — еркектікі».
Д. Кенжетай, «Қожа Ахмет Иасауи дүниетанымы» (Түркістан, 2004)
Жаратылыс заңдылығында әйел — сұлулық пен нәзіктіктің өлшемі, ал ер — қайрат пен жігердің иесі. Бірінде бар сезім екіншісінде кем болуы мүмкін; біріндегі қабілет екіншісінде толық көрінбеуі ықтимал. Осы толықтырушы табиғаттың арқасында әйел мен ер бір-бірінсіз өмірдің «төрт аяғын тең басып» кете алмайды. Сондықтан қазақ танымында екеуі де қадірлі, екеуі де тең.
Қазақы құрмет мәдениеті
- Әжесінің ұлағатын ұйып тыңдап, өнегесін ұлықтау.
- Әулет кейуанасын пір тұтып, патшасындай сыйлау.
- Ананы «пейіш ананың аяғының астында» деп ардақтау.
- Әпке-қарындасты «екі бетімнің ары» деп аялап, өтінішін жерге тастамау.
- Қызды «аз күнгі қонағым», «алтынның сынығы» деп мәпелеп өсіру.
Сайып келгенде, әйел болмысын қастерлі рухқа балап, нәзіктікті ғарыштық жаратылыспен байланыстыра білген халықпыз. Тіпті жер-су атауларын да әйел ұғымымен астастырып, ананы ұлттың ұстыны ретінде танығанымыз — соның бір дәлелі.
Домалақ ана: елдікке ұйытқы болған әулие ана
Қазақ тарихында көптеген аналар «ел ұстазы» атанған. Солардың бірі — Домалақ ана (Шайхы Мизамбекқызы Нұрилә). Ел аузындағы деректерде оның есімі мейірім, кішіпейілділік, көрегендік және бітімгершілікпен қатар айтылады.
Есімі
Нұрилә
Халық қойған атау
Домалақ ана / Домалақ ене
Аңыз бойынша «Диһнат мама» атауын оған даналығына тәнті болған Қара Қайдар қойған. «Диһнат мама» — парсы тіліндегі «әулие ана» мағынасын береді делінеді. Уақыт өте дыбыстық өзгеріске ұшырап, Домалақ ана атымен орныққан.
Аңыз желісі: аналық мейірім мен бір ауыз батаның күші
Ел ішінде сақталған әңгімеде Қара Қайдар бастаған топ Бәйдібек байдың жылқысын шаппақ болады. Жолай бұлақ басындағы жалғыз үйге бұрылғанда, Нұрилә өзін әжеге ұқсатып, оларды қарсы алады. Сусын сұрағандарға айран ұсынады, нан береді. Қара ниетпен келгендердің райын қайтаруға тырысқан ана: «Жылқыға да, жылқышыға да тимеңдер… жолдарың болмайды» деп ескертеді.
Бірақ әлгілер тыңдамайды. Көп ұзамай тасқын өзенге тап болып, әуре-сарсаңға түсіп, ажалдан әрең қалады. Содан кейін қайта айналып келіп, кешірім сұрап, бата тілейді. Нұрилә қол жайдыртып, ақ тілегін береді: адал жүріп, адал тұруды аманат етеді. Осы сәтте олар оған «Диһнат мама» деп тағзым еткен деседі.
Домалақ ана кесенесі туралы
Бүгінгі таңда Қаратау бөктерінде, Балабөген өзені бойында Домалақ анаға арналған сәулетті күмбез бар. Ол халық жадында аналықтың символы ретінде сақталған. Аңызда кесенеде екі қасиетті тас бар делінеді: сол екі тастың арасынан тек жаны таза адам ғана өте алады екен.
Әбілқайырдың Бопай сұлуы: ақыл, саясат және елдік парасат
Қазақ ханымдары ел ісінде кеңесші бола білді: бір қолымен бесікті, бір қолымен ел тыныштығын тербеткен аналардың рухы биік еді. Солардың бірі — Бопай сұлу (Бәтима, шамамен 1690–1780). Ол — Кіші жүз ханы Қожасұлтанұлы Әбілқайырдың зайыбы ғана емес, ел мүддесіне араласқан беделді тұлға ретінде тарихта қалды.
Үйлену тарихы: дәстүр мен махаббат тоғысқан тұс
Аңызға айналған баяндауда Әбілқайыр Бопайға ғашық болып, төре екенін жасырып, қыз әкесінің малын бағуға жалданады. Қыздың әкесі қалың малға ауыр шарт қояды: 90 күрең ат және 60 боз ат. Бұл талапты орындауға Әбілқайырдың шамасы жетпей дағдарған кезде, Жәнібек батыр қолдау көрсетіп, керекті жылқыны өз үйірінен шығарып береді де, құдалыққа өзі түседі. Осылайша екі жастың басы қосылады.
Тарихи бейне
Бопай — Әбілқайыр ханның ақылдасар серігі, ел ішіндегі беделді «Бара бәйбіше» атанған ана.
Ұрпақтары
Нұралы, Ералы, Қожахмет, Айшуақ, Әділ есімді бес ұлдың анасы.
Бопайдың ел ісіндегі орны
Бопайдың беделі Әбілқайырдың көптеген саяси қадамдарына әсер еткен. Қиын түйіндерді сабырмен тарқатып, ханның мінезін тежеп, мәміле табуға көмектескені айтылады. Елдің ішкі және сыртқы саясаты талқыланатын жиындарда ол билер мен шешендермен қатар сөз сөйлеп, ықпал еткен.
«Бопай сұлудың аса беделді болғаны соншалық, кей кездері орданы басқару ісіне үлкен әсер еткен… оның өз мөрі болған».
А. И. Левшин дерегіне сүйенген тұжырым
Ресей империясымен дипломатиялық қатынастар күшейген тұста да Бопайдың ұстанымы айрықша аталады: 1731 жылы елшілік келгенде бірінші болып өз мөрін басқаны, әрі өзгелерді келісімге иліктіре алғаны жайлы деректер айтылады. Әбілқайыр қаза болғаннан кейін Нұралының хан сайлануына да Бопайдың дипломатиялық беделі ықпал еткені көрсетіледі.
Түйін
Қазақ танымында әйел — тек үйдің берекесі ғана емес, елдік сананың тірегі. Домалақ ана бейнесі — мейірім мен әділеттің, ал Бопай сұлу тұлғасы — парасат пен саяси көрегендіктің көрінісі. Екеуі де аналық болмыстың ұлт тарихындағы салмағын айқын дәлелдейді.