Ана қыран ұясынан ұмтыла ұшып, қанатын шабыттана серпіді

Ақ сағымы бұлдыраған шетсіз-шексіз сайын дала бүгінде ерекше құлпырып тұр. Жасыл желекке оранып, самал желі зырлай соғып, жанға жайлылық сыйлағандай құшағын айқара ашады. Құдды жап-жасыл кілем төселгендей: көк майса шөп, әр жерге абайсыз төгілген бояудай қызылды-жасылды гүлдер, сол гүлден балшырын іздеген бал аралары, таудан бастау алып сылдырай аққан мөлдір бұлақ — бәрі маң далаға айрықша сән беріп тұр.

Сол кеңдіктің салтанатындай болып, ақ шағаладай кіршіксіз, ою-өрнекке тұнған еңселі киіз үй бой көтерген. Ежелгі хан ордасы осы мекенде қалғандай әсер қалдырады. Үй ішінде төр жақта рет-ретімен қойылған жүкаяқ үстінде қат-қат көрпе, төр көрпе, текемет, алаша секілді көздің жауын алатын дүниелер қабаттаса жайылған. Бұған қоса үй іші түлкі, қасқыр, қоян тәрізді ірілі-ұсақты аң терілеріне малынып тұр.

Кейде жем тілегендей әлсіз ғана “шаңқ” етеді. Енді бірде түндіктен күнге өткір жанарын қадап, аспан мұхитын еркін шарлағысы келгендей ұзақ қарайды да, тас мүсіндей қата қалады. Бәлкім, өз тағдырын, өткенін сан мәрте ой елегінен өткізіп тұратын шығар. Кім білсін?

Ұябасар әдетінше жем әкеліп, ұядағы ақ үрпек балапандарына үлестіре бастады. Ертеден аналарын сарғая күткен балапандар қызылды әп-сәтте қылғытып салады. “Ар жақтарына ел қонған” балапандар көңілдене қопаңдап, ұя аузына қарай ұмтылады. Күндер өтіп, жас балапандар түлеп, қанаттары қатайып, түсі өзгеріп тірнекке айналды. Бұл — бүркіттің ұшар жасына жеткені.

Бірақ ана қыран асықпады. Ол ыңғайлы күнді күтті. Ал тірнек мазасызданып, ұя ернеуіне қайта-қайта ұмтыла берді. Ақыры көптен күткен күн де туды: самал желді, жанға жайлы күздің бір күні.

Ұябасар “соңымнан ер” дегендей нышан танытып, бала қыранды ілестіре алып кетті. Екеуі ұшы-қиыры жоқ жұмбақ әлемге еніп бара жатты. Біраз ұшқан соң ана қыран бір қараны көріп, түйіле ұмтылды. Бала қыран әр қимылды қалт жібермей бағып тұр: келешекте өзіне серік болатын осы үлгілер екенін іштей сезгендей.

Ана қыран әлгі қараға шүйіліп, бас салды. Тірнек те қонуға ыңғайланып, ақырын қалықтап келіп жер бауырлай түсті. Ол өзіне таныс жем екенін аңғарып, асықпай тояттады. Басын көтерген сәтте маңайда тірі жан жоқтығын ұқты. Өзінен беймәлім болашақ алыстан қол бұлғап тұрғандай еді.

Уақыт сырғып, жылдар жылжыды. Бала қыран енді кәнігі мұзбалаққа айналды. Көкте еркін самғап, даланың иір-қиырын, бел-белесін, сай-саласын түгел аралады. Жортқан аңды құтқармайтын: түлкі, қоян көзіне іліксе болды, сытылтпай басатын. Тіпті бірнеше рет қасқыр да алған.

Бір күні ол тағы да көкті тіліп самғап келе жатып, қалың бұта арасынан бірдеңе қылаң бергенін көрді. Бұл — қасқыр еді. Мұзбалақ әдетінше шарықтай көтеріліп алып, түйіле лап қойды. Қасқыр да арандай аузын ашып, болат тісін жарқырата айбат шекті. Бірақ қыран салмақпен келіп, пышақтай тегеурінімен мойнынан қыса түсті. Қасқыр бір-ақ арс етті де, сылқ етіп құлады. Қыран аздап тоят алып, қайтадан көк жүзін шарлап кетті. Артта қалған өлімтікке құзғындар қонақтап жатты.

Қыс та басталды. Айнала аппақ қарға оранып, қырау күшейді. Мұзбалақ өзіне жайлы қоныс іздеп, тау жаққа бет алды. Түлеп ұшқан мекені — тау жақпарына қайтпақ болды. Жеңіл қалықтап, анда-санда ғана қанатын жай қағып қояды.

Мұзбалақ соңғы күшін жинап босанды да, ылдиға қарай құйғыта жөнелді. Астында мол орман жатыр еді. Әлсіреген қыран төмендей бере өзін билей алмай, қалың ағаш арасына құлап түсті. Сол маңда қақпан мен тор жиі кездесетін. Сәтсіздік пе, сәйкестік пе — құлаған жерінде тор жайулы тұрған екен.

Есін жиғанда қыран қанатын қозғалта алмады. Аяғы да бірдеңеге шырмалған. Жанталаса босанған сайын тор одан сайын тарта түсті. Ақыры арпалыса-арпалыса әлсіреп, есінен танып сылқ ете түсті. Үстін аппақ қар қымтай бастады.

Бірнеше күн өтті. Қыстың қара суығы күшіне мінген шақта орман ішінен шулаған, дабырлаған дыбыс естілді. Бұл — қақпан мен тор қарауға келген адамдар. Иттері тіміскілеп, әр жердегі қақпан-торды тауып, иелеріне хабар беріп жүр. Орман ортасына жеткенше қанжығалары майланып, көңілдері жайланып қалған олар ары бармады. Сол олжалардың бірі — мұзбалақ еді. Денесі тоңазып қатқанымен, тірі болатын.

Үйге жеткен соң, олжаларын біртіндеп босатып, пеш үстіндегі жіпке іле бастады. Үй іші даладай суық емес: үлкен қара пеш жазды еске түсіретіндей. Сол қарбаласта үйдің кенжесі қыранды әрең көтеріп келіп: — Әке, қарашы, мынау тірі сияқты, — деп еркеледі.

Әкесі де аңтарыла қарап: — Әй, шынымен-ақ. Қимылдайды ғой, — деді. Сол күннен бастап мұзбалақ жіп торға емес, темір торға қамалды. Балалар қызықтап қарап, жем әкеліп салатын. Қыран да өз-өзіне келе бастады, бірақ сол қанаты әлі сынған, денесіндегі қанды сызаттары да толық жазылмаған еді.

Үй иесі балаларды қимай: — Өшір десең, өшірейін. Бірақ балалар қызықтайды ғой, лақтырып тастағанымыз жарамас, — деді де, ұзын жіппен қыранның астыңғы тұмсығына тілін байлап тастады.

Айлар өтті. Көктем келді: қар еріп, сай-сала суға толды. Балалар қыранды сыртқа шығарып, аяғына жіп байлап, қазыққа орап қоятын болды. Әлденеге талпынып ұмтылғанын қызық көретін. Сол кезде қыранның балақ жүні дудырап, өзі азып, әлсіреп, қыран кейпінен айырыла бастаған еді.

Бір күні бұл үйге ауылдың ардақты ақсақалы қонаққа келді. Шай үстінде тордағы қыранға көзі түсіп: — Пай-пай дүние-ай! Мына сорлыны неден сорлатты екен? — деп күрсінді.

Үй иесі мән-жайды айтқанда, қарт бір-ақ ауыз сөз қосты: — Онда бір тілегім болсын, осыны маған бер. Үй иесі келісім берді. Қарт қыранды торымен қоса үйіне алып кетті.

Үйіне келген соң қарт қыранды сипап отырып, сол қанаттың сырын аңғарды. Сынық қанатын орнына салып, таңып берді. Баппен күтті, қызыл етпен ғана азықтандырды. Бір-екі айда мұзбалақ байырғы қалпына келе бастады. Тұмсығындағы жіп те алынды. Бірақ бұрынғы өктем дауыс әлі қайта қоймаған.

Көп ұзамай қарт аяқ астынан төсек тартып жатып қалды. Өзінің енді тұрмасын сезген қария орнынан әрең көтеріліп, қыранның балақбауын шешті де, қайта жантайып көз жұмды. Қыран сыртқа шыға алмай, үй ішін айнала ұшты. Ұзақ уақыт ұшпағандықтан тепе-теңдігін сақтай алмай, қайта-қайта құлай берді.

Сол кезде көрші үйдің жігіті қарттан хабар алуға келіп, есікті ашты. Есік ашылғанын көрген қыран адамды елеместен сыртқа ұмтылды. Далаға шыға сала қанатын екпіндете қағып, тіктей көтерілді де, қайтадан шүйіле төмен құлдилады. Ауылдан шыға бере жүгірген қоянды көріп, жер бауырлай ұшты. Тегеурінімен мойнынан басып, өткір орағымен тамағын орып жіберді. Әбден тоят алған соң, құмары қанып, баяу самғап бара жатты.

Қанша уақыт өткені белгісіз, мұзбалақ есін жиды. Әлсірегенін сезді, дүние төңкеріліп бара жатқандай болды. Бірақ ол азат еді. Темір тор құрсауынан құтылғанын түсінген сәтте қуана шаңқ етті — бұл жолы даусы әлдеқайда өктем шықты.

Енді ол бұрынғысынша көк аспанда қалықтап, еркін өмір сүрді. Маң даланың еркін қожасындай қанатын кең сермеп, самғаған қыран тау дейтін алып ана құшағына еніп бара жатты.