Отырар дүниежүз

1206 жылдың көктемінде Онон өзені жағасында моңғол ақсүйектерінің құрылтайы өтіп, Тэмуджин Шыңғыс хан деген атпен моңғолдардың әміршісі болып жарияланды. Ол мемлекеттік құрылыстың негізіне әскери-ұйымдастыру принципін алды.

1207—1208 жылдардың қысында Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы Енесей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігіндегі бірқатар орман халықтарын бағындырды. 1208—1209 жылдары моңғол әскерлері тұтқиылдан соққы беріп, таңғұттардың Си Ся мемлекетін күйретті. Шыңғыс ханнан қауіптенген Шығыс Түркістандағы ұйғырлар моңғолдарға өз еркімен берілді.

1211 жылы Шыңғыс хан әскері Солтүстік Қытайға бет алып, 1215 жылы Цзинь мемлекетінің астанасы Чжундуны (Бейжінді) бағындырды. Қытайда моңғолдар соғыс техникасының жоғары жетістіктерімен танысып, қару-жарақ, қамал бұзатын машиналар және оларды қолданатын шеберлерді қолға түсірді. Бұл Шыңғыс ханның әскери қуатын күшейтіп, Орта Азия мен Қазақстанға бағытталған жорықтарға жол ашты.

Шыңғыс хан Қазақстан мен Орта Азияға жорықты Жетісу арқылы жүргізуді көздеді. Жетісуды өзіне қарату әрі жеке жауы — найман ханы Күшлікті талқандау үшін Жебе ноян бастаған әскер жіберілді. Жетісу көп қарсылықсыз бағындырылды. Осыдан кейін моңғолдарға Мәуереннахрға және сол кезеңде Орта Азияны билеген Хорезм мемлекетіне қарсы жол ашылды.

1219 жылдың күзінде Шыңғыс хан әскері Жетісу арқылы Мәуереннахрға енді. Оңтүстік Қазақстан қалалары қатты қарсылық көрсетті. Отырар алты ай бойы (1219 ж. қыркүйек — 1220 ж. ақпан) қорғанды. Алайда қолбасылардың бірі Қараджа түн ішінде қақпаны ашып, моңғолдарға өтіп кетті. Қала талқандалып, кейін Шағатай мен Үгедейдің әскері Шыңғыс ханға қосылды.

1220 жылы 4 сәуірде моңғолдар Жентті алды. Сыр бойындағы қалалар бағындырылған соң, әскер Орта Азияның ішіне кірді. Бұхара, Самарқанд, Үргеніш ауыр қарсылықпен алынды. 1219—1221 жылдары Орта Азия ойрандалды, ал 1221 жылдың көктемінен соғыс Хорасан, Ауғанстан және Солтүстік Үндістан аумақтарына ауысты.

Жебе мен Сүбедей нояндар басқарған 30 мыңдық жасақ Солтүстік Иранды басып алып, 1222 жылы Кавказға кірді. Олар аландарды, қыпшақтарды, Қалқа өзеніндегі орыс күштерін жеңіп, 1224 жылы Дешті-Қыпшақ арқылы Ертістегі ордаға қайтып оралды.

1219—1224 жылдардағы шапқыншылық нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия Шыңғыс империясының құрамына кірді. Шыңғыс хан жаулап алынған аймақтарды балаларына бөліп берді.

1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болды.

1235 жылы Қарақорымда өткен моңғол ақсүйектерінің құрылтайы Шығыс Еуропаға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. Жорықты Жошының ұлы Бату басқарды. Оның әскері бағындырылған тайпалардың өкілдерінен құралды, ал басқару қызметтері моңғол феодалдарының қолында болды.

1236 жылы Кама бойындағы Бұлғар жері талқандалды, кейін Мордвалар бағындырылды. 1237—1240 жылдары орыс жерлеріне жорық жасалып, Рязань, Мәскеу, Владимир маңында ауыр шайқастар өтті. 1240 жылдың күзінде Киев алынды. Одан әрі Польша, Венгрия, Чехияға дейінгі өңірлер ойрандалды.

Бұл ірі мемлекет шығыс деректерінде Көк Орда, ал орыс жылнамаларында Алтын Орда деп аталды. Әуелде ол Моңғол империясының ұлысы ретінде қарастырылды, кейін XV ғасырдың 1460 жылдарынан соң дербес мемлекет ретінде бөлініп шықты.

Алтын Орда халқы этникалық тұрғыдан біркелкі болған жоқ. Отырықшы аймақтарда Еділ бұлғарлары, қала қыпшақтары, орыстар, армяндар, хазарлар, хорезмдіктер өмір сүрді. Далалық өңірлерде қыпшақ, найман, қоңырат және басқа тайпалар мекендеді. Дешті-Қыпшақ пен Еділ бойына келген моңғолдар уақыт өте жергілікті халықпен сіңісіп кетті.

Мемлекет Батыс Еуропамен, Мысырмен, Анадолымен, Үндістанмен, Қытаймен сауда байланыстарын жүргізді. Ислам діні Өзбек хан тұсында үстем дінге айналды. Мемлекеттік құрылыс әскери негізде ұйымдастырылып, шет аймақтарда әскери-әкімшілік басқару үстем болды: қарулы күштер оң және сол қолға бөлінді, оларды ханзадалар (оғландар), түменбасылар, мыңбасылар, жүзбасылар және онбасылар басқарды. Қалалар мен бағынышты өңірлерді бақылау үшін даруғабектер мен басқақтар тағайындалды.

Алтын Орда ішінде азаттық қозғалыстар да, феодалдардың өзара таласы да күшейді. 1238 жылы Бұхарада қолөнерші Махмұд Тараби бастаған көтерілісте 10 мың моңғол жауынгері қаза тапты, бірақ Махмұд Тараби де осы ұрыста мерт болды. Көтеріліс қатал басылды.

1240—1241 және 1270 жылдары Кама бұлғарлары көтерілді. 1250 жылы Ұлы Новгородта, 1262 жылы Ростовта, Суздальда және Ярославльде болған көтерілістер де мемлекеттің іргесін шайқалтты.

XV ғасырдың бірінші жартысында бұлғарлар, Қазан мен Қырым бөлініп шықты. 1480 жылы орыс кінәздықтары моңғолдардан толық тәуелсіздік алды. Осы кезеңде Қазан, Қырым, Аштархан (Ноғай), Қазақ, Сібір хандықтары қалыптасты.

Моңғол шапқыншылығы кезінде жаулап алынған өңірлерге моңғолдардың бір бөлігі қоныс аударды, соның ішінде Батыс және Солтүстік Қазақстанға да келді. Уақыт өте моңғолдар түркітілдес халықтармен сіңісіп кетті; моңғол шонжарлары жергілікті тілде сөйлей бастады.

Басқару жүйесінде уәкіл-даруғашылар мен тамғашылар маңызды рөл атқарды. Ежелгі дәстүр бойынша хан тағына тек Шыңғыс ұрпағы — төре (алтын ру) өкілдері ғана отыра алды. Шыңғыс әулетінен тараған сұлтандар Алтын Орда құлағаннан кейін де жаңа құрылған мемлекеттерде билік құқын белгілі дәрежеде сақтады.

1219 жылдың күзінде моңғол әскері Отырарға жетіп, қала қоршауға алынды. Шапқыншылық салдарынан Отырар қатты қиратылып, тұрғындары үлкен қырғынға ұшырады. Соған қарамастан, 1219 жылғы апаттан кейін қала қайта жанданды.

XIV ғасырдың соңында Отырар Әмір Темір мемлекетінің құрамына кірді. Әмір Темір бұл қалаға бірнеше рет келіп, 1405 жылы Шығыс жорығына дайындық қызған шақта осында қайтыс болды. Кейін Әмір Темір мұрагерлері мен Шайбани әулетінің қазақ хандарымен күресі барысында Отырар тағдыры тағы да сынға түсті. XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап қала түпкілікті қазақ билігіне өтіп, шамамен XVIII ғасырдың басына дейін өмір сүрді.

Отырар (Тұрарбанд, Тұрар, Тарбанд, Фараб) — ортағасырлық қала орны. Ол қазіргі Түркістан облысы аумағында, Отырар ауданына қарасты Темір темір жол стансасынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

Араб тарихшысы Табаридің Отырар патшасын әл-Мамун халифтың жауларының бірі деп атауына қарағанда, қала IX ғасырдың өзінде-ақ ірі орталық болған. X ғасыр деректерінде Кедер атты орталық қаласы бар Фараб аймағы айтылады. Әл-Мақдисидің (X ғасырдың соңы) жазуынша, көне бас қала — Фараб, ал кейінгі деректерде Кедер атауы біртіндеп қолданыстан шыққан.