АЙТМАТОВ Шыңғыс Төреқұлұлы

Шыңғыс Айтматов: өмірі, қызметі және әлем әдебиетіндегі орны

Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов (12 желтоқсан 1928, Қырғыз Республикасы, Талас өңірі, Шекер ауылы) — қырғыздың аса көрнекті жазушысы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғыз Республикасының халық жазушысы (1968), Қырғыз Республикасы Ғылым академиясының академигі (1974), Социалистік Еңбек Ері (1978).

Ол қазіргі әлем әдебиетіндегі ірі тұлғалардың бірі ретінде проза жанрында ғана емес, кино сценарийі, драматургия, әдеби сын және аударма салаларында да өнімді еңбек етті. Айтматов қырғыз және орыс тілдерінде жазды.

Білімі және еңбек жолы

Айтматов Қырғыз ауыл шаруашылығы институтын 1953 жылы бітірді. 1953–1956 жылдары Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қазақ зоотехникалық-малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының эксперименттік фермасында зоотехник болып қызмет атқарды.

1955–1958 жылдары Мәскеудегі Жоғары әдебиет курсында оқыды. Кейін әртүрлі жауапты қызметтерде болды: 1959–1960 жылдары «Литературный Киргизстан» журналының редакторы, 1960–1965 жылдары «Правда» газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі.

1965–1986 жылдары Қырғызстан кинематографистер одағының төрағасы, 1966 жылдан Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы қызметтерін атқарды. 1988 жылдан «Иностранная литература» журналының бас редакторы болды.

1990 жылы КСРО-ның Люксембургтегі елшісі болып тағайындалып, 1991 жылдан Қырғызстанның Бельгиядағы төтенше және өкілетті елшісі қызметін атқарды.

Шығармашылық жолының бастауы

Жазушының тұңғыш әңгімесі «Әшім» 1952 жылы жарияланды. Одан кейін «Аспалы көпір» (1956), «Бетпе-бет» (1957) сияқты әңгімелері жарық көрді.

Негізгі повестері мен романдары

Кейінгі жылдары жазушының көркемдік әлемін кеңейткен бірқатар маңызды шығармалары жарық көрді: «Құс жолы», «Алғашқы ұстаз» (екеуі де 1963), «Қош бол, Гүлсары» (1967), «Ертегіден соң» (1970), «Ерте қайтқан тырналар» (1975), сондай-ақ «Боранды бекет» (1980) және «Жан пида» (1986) романдары.

Бұл туындыларда әлеуметтік мәселелер, рухани байлық, Отанға және туған жерге сүйіспеншілік, адамның асыл мұраттары, адам мен табиғаттың өзара байланысы, өмірдегі келеңсіз құбылыстар терең суреттеледі. Айтматов прозасының ерекшелігі — адамзатқа ортақ өзекті сұрақтарды сыршылдықпен, шыншылдықпен және жаңашылдықпен көтеруінде.

Тақырыптық өзек: адам, ар-ұждан және табиғат

Айтматов шығармаларында замандастарының мінез-болмысы, жастардың шынайы махаббаты, адам бойындағы мейірім мен қатігездік табиғаты кең тыныспен толғанады. Оның көптеген туындылары қазақ тіліне толыққа жуық аударылып, әлемнің көптеген тілдеріне — француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы және басқа да тілдерге тәржімаланды.

Сыйлықтары және халықаралық танылуы

Айтматов «Тау мен дала хикаясы» атты шығармалар жинағы үшін 1963 жылы Лениндік сыйлық алды. Ал «Қош бол, Гүлсары» (1967), «Ерте қайтқан тырналар» (1975) повестері және «Боранды бекет» (1980) романы үшін үш мәрте (1968, 1977, 1983) КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды.

«Шынарым менің, шырайлым менің» (1960), «Алғашқы ұстаз» (1962), «Ақ кеме» (1970) сияқты повестері де әлем оқырмандары сүйіп оқитын шығармалар қатарына жатады.

Кейінгі романдарындағы философиялық тереңдік

«Адамзаттың Айтматовы» атанған заңғар жазушының кейінгі романдары — «Жан пида» (1986) және «Кассандра таңбасы» (1995) — философиялық тереңдігімен дараланады. Бұл туындылар өмірдің сан қатпарлы сырларын ашуға ұмтылған зерделі пайымымен және тың көркемдік шешімдерімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез-құлықтың бүгінгі толғақты мәселелеріне аударады.

Кино, театр және бірлескен еңбектер

Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірқатар туындылары сахнаға лайықталып, театр репертуарынан берік орын алды. Қазақ драматургі Қалтай Мұхамеджановпен бірлесіп жазған «Көктөбедегі кездесу» пьесасы Қазақстанның республикалық және облыстық театрлары сахналарында кеңінен қойылды.

Кейінгі кезеңде қазақ ақыны Мұхтар Шахановпен бірге жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы (1997) жарық көрді. Екеуі бірлесіп жазған «Сократты еске алу түні немесе миғула терісі үстіндегі сот» пьесасы Ғ. Мүсірепов атындағы Балалар мен жасөспірімдер театрында қойылды (1998).