Қазақша рефераттар

Сөз орайында айта кеткен жөн, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев осы Қарасай батырдың тікелей ұрпағы

Қарасай Алтынайұлы: тарихи тұлға және елдік рухтың символы

Қарасай Алтынайұлы (1589–1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшы, есімі шапырашты руының ұранына айналған көрнекті тарихи тұлға. Ол Алматы облысы Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегіндегі Қарасаз өңірінде дүниеге келіп, Арқа жерінде Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып, сол жарақаттың салдарынан дүние салған.

Жерленген жері

Батырдың мәңгілік мекені — Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай аталатын төбесі. Қасында қанды көйлек досы, арғын Ағынтай батыр жерленген. 1999 жылы Қарасай мен Ағынтай батырға және олармен бірге ерлікпен қаза болған сарбаздарға арналып қос күмбезді кесене тұрғызылды.

Шыққан тегі және шежірелік дерек

Қарасай батырдың шыққан тегі — Ұлы жүздің шапырашты руы. Шежіре дерегі бойынша: Шапыраштыдан Шам (Ыстық) тарайды, одан Малды, Желді, Қалды атты үш ұл туады. Малдыдан — Екей, Еміл; Емілден — Жайық пен Есқожа; Есқожадан — Алысай, Алтынай, Шуаш тарайды. Қарасай батыр Алтынайдың үшінші әйелінен туған.

Тарихи-генеалогиялық байланыс туралы дерек

Деректерде Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қарасай батырдың тікелей ұрпағы екені де айтылады: Қарасайдан — Көшек, одан — Айдар, одан — Мырзатай, одан — Кенбаба, одан — Еділ, одан — Сапақай, одан — Назарбай, одан — Әбіш, одан — Нұрсұлтан.

Қазақ–жоңғар қақтығыстары және Қарасай батырдың дәуірі

Қарасай батыр өмір сүрген кезең — қазақ пен жоңғар арасындағы екі ғасырға созылған қанқасап соғыстардың бірде тұтанып, бірде ширығып, көшпелі екі елдің тактикасы мен стратегиясы сынға түскен шағы. Бұл уақытта қазақ халқы дербес ел ретінде ірге бекітіп, біртұтас этникалық сана-сезімнің орныққанына да екі ғасырдай уақыт болған еді.

Тарихи дәлелдің бір қыры

Тарихшы В.В. Вельяминов-Зернов қазақ–жоңғар қатынастары XVI ғасырдың өзінде-ақ шиеленіскенін жазады.

Куәлік сипатындағы мәлімет

Ағылшын көпесі А. Дженкинсон 1557 жылы Қытайға бет алған сапарында Ташкент үшін қырғын соғыс жүріп жатқандықтан өте алмағанын атап өтеді.

Демек, Қарасай батыр ат жалын тартып мініп, сарбаздар сапына қосылған кезде соғыс жүргізудің тәсілдері мен қорғаныс әдістері әбден шыңдалып, өліспей беріспейтін деңгейге жетіп үлгерген болатын. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық патриотизмді, ерлік дәстүрін қалыптастырып, орнықтыру миссиясы Қарасай сынды батырларға бұйырды деуге негіз бар.

Ұлттық біртұтастықтың айғағы

Жетісуда туған Қарасай батырға Арқаның Айыртауынан топырақ бұйыруы; Қызылжарда туған Баян батырдың соңғы демінің Іле бойында таусылуы; Еділ бойында туған тама Қабанбай батырдың Арқадағы Сарысу бойындағы шайқаста қаза табуы; Ерейментаудың Малайсарысының Алатау бөктерінде дүние салуы — мұның бәрі ұлттық-этникалық біртұтастықтың және мемлекеттіліктің орныққанын әйгілейтін бедерлі белгілер.

Осы құбылыстар кейінгі ғасырлардағы ауыр кезеңдерде де қазақ халқының отаншылдық сезімі шайылмай, сақталуына негіз болған эпикалық ерліктің және патриотизм дәстүрінің берік іргесін аңғартады.

XVII ғасырдағы үш ірі соғыс

Есім мен Жәңгір секілді көреген хандардың мақсат-мұраты Қарасай сияқты біртуар батырларға, ру-тайпа көсемдеріне арқа сүйеу арқылы жүзеге асты. Тарихи деректерге қарағанда, XVII ғасырда қазақ–жоңғар арасында үш ірі соғыс болған.

  1. 1

    1635 жыл — Сібір–Тобыл соғысы

    Бұл соғыс туралы И.Э. Фишер «Сібір тарихы» еңбегінде жазады. Деректерде осы кезеңде жалайыр мен шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Қарасай батырдың бұл соғысқа қатысқаны күмән тудырмайды.

  2. 2

    1643 жыл — Жәңгір сұлтанның ерлік шайқасы

    Бұл — Жәңгір сұлтанның (ол кезде әлі хан емес) 600 жанкешті сарбазымен жоңғардың 50 мың қолына қарсы тұрған, кейін алшын Жалаңтөс батыр 20 мың әскерімен көмекке келетін жойқын соғыс. Орыс тарихшылары Н.М. Карамзиннен бастап И.Я. Златкинге дейін бұл оқиғаны соғыс тарихында сирек кездесетін жағдай ретінде атап өткен.

    Даланың ауызша тарихнамасында (шежіре деректерінде) шапырашты Қарасай батырдың 3 мың қолмен осы соғысқа қатысып, айрықша ерлік көрсеткені айтылады. Сүйінбай жыраудың Қарасай ерлігін дәріптейтін жыр жолдары да осы оқиғалармен сабақтас беріледі.

  3. 3

    1652 жыл — шешуші қақтығыс

    Бұл соғыста Жәңгір хан жекпе-жекте 17 жасар Қалдан Сереннің қолынан қаза табады. Тарихи заңдылық іспетті бір ишара: кейін Қалдан Сереннің баласы Шарышты Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай сұлтан жекпе-жекте өлтіреді.

    1652 жылғы соғыста Қарасай батыр жалпы қазақ әскерінің қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасаты, тапқырлығы және табандылығымен танылған.

Есімнің ұранға айналуы және тарихи құрмет

Сахара төсінде ежелден орныққан дәстүр бойынша, ел бастаған көсемнің және қол бастаған батырдың есімі ру-тайпа атауына ұласып, ұранға айналып отырған. Сондай-ақ ірі тұлғаларға жер-су атын беру үрдісі қалыптасқан.

Осы тұрғыдан алғанда, Қарасай батыр есімінің ру ұранына айналуы және бірнеше жер атауына берілуі — оның іргелі рудың қам-қаракетін елдік мұрат-мүддемен тоғыстыра білген қайраткер, қолбасшы болғанын аңғартады.

П.П. Румянцев дерегіндегі мәлімет (1913)

Зерттеуші П.П. Румянцевтің 1913 жылы Петербургте жарық көрген «Материалы Семиреченской области» еңбегінде: «Батыр Кәстек өңірінің жұрты шапырашты руынан шыққан Қарасай батырдың ұрпақтарын құрайды. Қазір Қарасай руы Ақмола облысының жерін қоныс етеді. Қарасайдың бейіті Көкшетау уезінің Айыртау деп аталатын өңірінде», — деп жазылады.

Қазақ халқының тарихи тұлғаларға көрсеткен құрметі — уақытша даңқпен емес, ұлт жадында сақталатын мәңгілік мәртебемен өлшенген құндылық. Өлетін малмен, тозатын дүниемен алдарқатпай, еліне лайық ер туса, есімін руға ұран, жерге таңба етіп қалдырған. Бұл — «жеріміз бүтін, еліміз аман болса, біртуар ердің аты ұмытылмайды» деген ұстанымның көрінісі.

Қарасай батырдың осындай мәртебеге лайық тұлға екенін тарихтың өзі дәлелдейді.