Қазақша рефераттар

Жәнібек хан туралы

Жәнібек хан: Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі

Жәнібек хан (1473–1480) — Жәнібек Әбусағит (туған және қайтыс болған жылдары нақты белгісіз) — Қазақ хандығы мен қазақ хандары әулетінің негізін қалаушылардың бірі. Ол Барақ ханның ұлы, Орыс ханның шөбересі, XV ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға.

Негізгі дерек

Жәнібек ханның XV ғасырдың 50-жылдарына дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты жазба деректер аз сақталған.

Моғолстанға көшу және жаңа саяси одақ

1456 жылы Дешті-Қыпшақта шайбанилық Әбілхайыр хан билікті қолына алғаннан кейін, көшпелі халықтың бір бөлігі Жәнібек пен Керейдің бастауымен Моғолстанға қоныс аударды. Олар Шу мен Қозыбасы өзендерінің аңғарларына тұрақтады.

Моғолстан ханы өз қарсыластарымен күресте тірек болар деген есеппен қазақ басшыларымен одақ құрды. Өзара қырқысулар мен соғыстардан титықтаған шамамен 200 мыңға жуық көшпенді Жәнібек хан мен Керей ханның маңына топтасты.

Шу–Қозыбасы

Қоныстанудың негізгі өңірі ретінде жаңа саяси ұйысуға кеңістік берді.

Моғолстанмен одақ

Қарсыластарға қарсы күресте өзара мүддеге негізделген байланыс орнатты.

Әбілхайырдың өлімі және билік үшін күрес

Қазақ басшыларының күшеюі 1468 жылы Әбілхайырға қауіп ретінде көрінді: ол Моғолстанға әскери жорыққа аттанбақ болып, алайда жол үстінде кенеттен қайтыс болды. Осыдан кейін Дешті-Қыпшақта хан тағы үшін талас күшейіп, өзара қырқысулар өрши түсті.

Туған жерге оралуды көздеген Жәнібек хан мен Керей хан да бұл саяси күреске араласып, Әбілхайырдың мұрагері Шейх-Хайдар ханмен кескілескен шайқастарға түсті. Өз әміршілерінен жеткілікті қолдау ала алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске ұшырады.

Нәтиже

Осы оқиғалардан кейін Дешті-Қыпшақтағы билік Орыс хан әулетінің өкілдері — Жәнібек хан мен Керей ханның қолына өтті.

«Қазақ» атауының кеңеюі және хандықтың қалыптасуы

Жәнібек пен Керей билікке келгенімен, «Көшпелі өзбектер мемлекеті» ішіндегі саяси тұрақсыздық бірден тоқтаған жоқ: шайбанилықтармен табанды күрес шамамен отыз жылға созылды. Соған қарамастан, биліктің Орыс хан ұрпақтарына өтуі мемлекеттік атаулар мен өзіндік идентификацияға ықпал етті.

Бір кездері Моғолстанға қоныс аударған қауым Өзбек ұлысында «қазақтар» деп атала бастады, кейін бұл атау біртіндеп бүкіл хандыққа тарады. Билік үшін күрес Жәнібек хан мен оның серіктерінің қазақ жұртын біріктіруіне және Қазақ хандығының құрылуына негіз қалады.

Жетісудағы ұйысу және елді біріктіру жолы

XV ғасырдың орта шенінде Жетісу өңірін ежелден мекендеген түркі тайпалары этникалық тұрғыдан жақындасып, біртұтас қауымға айнала отырып, қазақ халқының қалыптасуын жеделдетті. Жәнібек хан мен Керей хан Шу мен Талас өзендері бойын жайлаған қазақтардың басын қосуға ерекше еңбек сіңірді.

Бұл мақсатта олар ішкі алауыздықты тежеуге ұмтылып, ықпалды феодалдарды өз маңына топтастырды. Саяси бірлік — сыртқы қысымға қарсы тұрудың және жаңа мемлекетті орнықтырудың басты шартына айналды.

Соңғы жылдары туралы деректер және халық жадындағы бейне

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейінгі билігін қалай күшейткені, өмірінің соңғы жылдары мен нақты қайтыс болған уақыты туралы деректер толық сақталмаған. Тарихи деректерде оның есімі соңғы рет 1473 жылы аталады. Бұдан кейінгі жылдары жазбаларда көбіне Керей хан туралы ғана кездеседі.

Зерттеушілер Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан болуы мүмкін деп болжайды. Ал халық аңыздары мен өлең-жырларында ол «Әз Жәнібек» деген атпен дәріптеледі.

Қысқаша түйін

  • Жәнібек хан — Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі, Орыс хан әулетінің өкілі.
  • Моғолстанға көшу мен Шу–Қозыбасы өңіріндегі орнығу саяси ұйысудың өзегіне айналды.
  • Әбілхайырдан кейінгі қырқысулар қазақ билігінің күшеюіне және «қазақ» атауының кеңеюіне ықпал етті.
  • Жетісудағы тайпалардың бірігуі қазақ халқының қалыптасуын жеделдетіп, хандықтың құрылуына негіз қалады.