Айғаным Есіл бойын мекен еткен отырған атақты Мәлім қажының ұлы Сарғалдақтың қызы
Қазақ тәрбиесінің терең тамыры: Ана мектебінен Әулет мектебіне дейін
Жазба деректерге сүйенсек, түрік дәуірінде Ұмай Ана мектебі болған. Ұмай Ана мектебіндегі тәрбиелік ұстанымдар туралы Орхон–Енисей ескерткіштерінде біршама мағлұмат сақталған. Сондай-ақ Ана мектебінің кейбір ұлық ұстаздарының педагогикалық ой-пікірлері Батыс пен Шығыс жазба мұралары арқылы бізге жеткен.
Қазақ мектебінің бастауы да — осы Ана мектебі. Оның тарихы тым тереңде жатыр: уақыт өте келе бұл дәстүр «Дана мектебі» деңгейіне дейін көтерілді. Қазақтың жеке ел болып еңсе көтерген дәуірінде текті әулеттер ішінде Қарашаңырақ мектебі орнықты. Ал әулет, ауыл, ру, тайпа көлемінде ақсақалдар мектебі ерте кезеңнен-ақ қалыптасты.
Әулет мектебі: өмірдің өзімен біте қайнасқан тәрбие
Бұл мектептер тіршіліктің барлық саласына, өмірдің әр белесіне етене араласып, қазақ қоғамында кең көлемді педагогикалық қызмет атқарды. Әже-ата, әке-шеше, жезде-женге мектебі деп аталатын осы тәрбиелік орта жас ұрпақты өмірге дайындап, үлгі-өнеге ұқтырды. Біз мұның барлығын жинақтап «Әулет мектебі» деп атаймыз.
Осы сабақтастық үзілмей бүгінге дейін жалғасып келеді: Ұмай Анадан Ұлпанға дейін, Қарашаш анадан Алтыншаш анаға дейін, Домалақ анадан Зереге дейін жалғасқан өнегелі тізбекті атауға болады.
Ұстаз аналардың өнегесі: қараңғы төрге мектеп орнатқандар
Бұл жолы қазақ даласында мектеп орнатып, жастарға білім-ғылым үйретіп, үлгі-өнеге көрсеткен ұстаз аналар туралы сөз қозғаймыз. Солардың ішінде тарихи тұлғасы айрықша танылатын екі есім — Айғаным Сарғалдаққызы мен Фатима ханым.
Айғаным Сарғалдаққызы (1783–1853)
Айғаным Сарғалдаққызы — Шоқан Уәлихановтың әжесі, Уәли сұлтанның кіші әйелі. Патша үкіметі қазақ даласындағы хандық билікті жойғаннан кейін, Уәлиханның мұрасы балалар арасында бөлінгенде, Хан ордасының «қызыл ағашы» үлкен ұлы Ғұбайдолла ұрпақтарына, ал Сырымбет — Айғанымнан туған балалардың иелігіне қалады.
Білім мен көрегендік
Айғаным — Есіл бойын мекендеген Мәлім қажының ұлы, Бұхарада оқыған білімді Сарғалдақтың қызы. Әкесі қыздарының да білім алуына ерекше мән берген. Айғаным алты тілді меңгергені айтылады: араб, парсы, шағатай, орыс тілдерін жетік білген, әрі сол дәуірде сәнге айналған француз тілін де үйренген. Шығыс тарихы мен философиясын терең танып, озық ойлы, алғыр болып қалыптасқан.
Уәли хан дүниеден өткен соң, Айғаным ел мүддесі үшін билік ісіне белсенді араласып, ханның орнына хан сайланған деген деректер кездеседі. Ол тек ханның жары емес, елдің ішкі-сыртқы мәселелерінде ақыл-кеңес беретін бас тұлғалардың біріне айналған.
Дерек пен бағалау
С. П. Семенов-Тяншанский: Айғаным өз балаларымен бірге Ресеймен достық қатынаста болғанын атап өтеді; Александр I оның өтінішіне байланысты қырғыз сахарасында үй салдыруға әмір бергені айтылады.
Әлкей Марғұлан зерттеген мұрағаттық жазбалар: Айғанымға қатысты жазбалар саны 100-ден асады деген мәлімет бар. Бұл оның қоғамдық-саяси салмағын айғақтайды.
Сырымбет қонысы: білім ұясы және мәдени тоғыс
Александр I арнайы бұйрықпен Айғанымның өтініші бойынша Сырымбетте қыстау салдыртады. Қоныс қоршалып, ішінде үлкен үй, мешіт, қонақ үй, бес бөлмелі балалар оқытатын мектеп үйі, монша, диірмен, керме және шаруашылық құрылыстары болғаны айтылады.
Бұл шаңырақта ойын-той үзілмей, ел таңдаулылары жиі бас қосқан: ақын-жыраулар, билер, шешендер, әншілер, ғалымдар және алдыңғы қатарлы орыс зиялылары жас Шоқанға ерекше әсер етті. Деректерге қарағанда, Шоқанның алғашқы жазбалары мен эпикалық мұраларға қатысты қағазға түскен тұстары да осы Сырымбетпен байланыстырылады.
Ағартушылық бағдар: отырықшылық пен кәсіпке бет бұру
Айғаным 1823 жылы I Александрдың атына хат жазып, 1824 жылы өзіне құны 5 мың рубльге тең қоныс салдыруға қол жеткізеді деген дерек бар. Қоныстың орнын өзі таңдап, таудың етегіндегі бұлағы сыңғырлаған көрікті мекенге қоныс орнатқан.
Ол көшпелі салттан отырықшылыққа біртіндеп бет бұру идеясын ұстанып, Ресейден ауыл шаруашылығы құралдарын алдыртқан, егіншілікке үндеген. Мешіт, медресе салдырып, аймақтағы талапты балаларды бай-кедейіне қарамай жинап, діни пәндермен қатар орыс тілі, дүниетану және өнер бағыттарын оқытқан деген мәліметтер келтіріледі. Оқыту ісіне Құлмұхаммед молданы шақыртқаны айтылады.
Айғанымның тарихи рөлі
- Орта жүздегі маңызды оқиғаларға ықпал еткен бедел иесі.
- Қазақ–орыс мәдени байланысының ерте кезеңдегі дәнекері.
- Ұрпақ тәрбиесін жеке жауапкершілік ретінде көтерген ұстаз әже.
Ұрпаққа ықпал: Шоқанның қалыптасуына бастаған тәлім
Айғаным елуге таяғанда аға сұлтандықты сүйікті ұлы Шыңғысқа тапсырып, өзі ұрпақ тәрбиесіне көбірек ден қойғаны айтылады. Немерелеріне молда ұстап, мұғалім жалдағанымен, ең негізгі ұстаздың өзі болған. Әсіресе 1835 жылы туған Шоқанға ықыласы бөлек болған: оның есімін Мұхаммед-Ханафия деп қойып, кейін «Шоқан» деп атаған да — әжесінің өзі деген дерек бар.
Жәңгір хан дәуірі және білім кеңістігі
Бөкей Ордасының ханы Жәңгір еуропа үлгісіндегі алғашқы мектеп, училище, дәріхана, банк, казначейство, мұражай секілді мекемелер ашып, мемлекеттің заманауи негізін қалау жолында еңбек еткен білімді саясаткер әрі дипломат ретінде сипатталады. Ол әрқайсысында 10–70 балаға дейін оқитын үш жүздей молда ұстағаны айтылады. Сол мектептен шыққан түлектер Варшава, Тарту, Саратов, Орынбор, Уфа, Қазан, Санкт-Петербург, Мәскеу секілді ірі қалаларда білім алып, қазақ ғылымы мен өнерінің қалыптасуына үлес қосқан.
Жәңгір хан орданы дамыту үшін орыс ғалымдарын тартып, топографиялық және топонимиялық карталар жасатқаны, зерттеулер жүргізгені жөнінде деректер келтіріледі. Сондай-ақ Александр Гумбольттың Жәңгір туралы жоғары баға бергені айтылады.
Фатима ханым (1809–1845): «Фатима тоташ» атанған ел анасы
Жәңгір ханның екінші әйелі — Фатима тоташ. Ол Орынбор муфтиі, зиялылығымен танылған Мұхамеджан Хусейновтың қызы, ұлты — татар. Тарихи деректерде Фатиманың сұлулығы мен мәдениеттілігі, ақылдылығы, әрі еуропаша білім алғаны айтылады: қазақ және татар тілдерінен бөлек орыс, француз, неміс тілдерін меңгерген, би мен музыкаға жақын болған.
Сенімді серік, ақылды кеңесші
1824 жылдың күзінде Жәңгір хан Фатимаға үйленеді. Жақындарының «кең сарайдан кең даладағы киіз үйге баруы міндетті ме?» деген алаңына қарамастан, Фатима жаңа ортаға саналы түрде бейімделеді. Деректерде оның хан ордасының салынуына ықпал еткені, ханның әлеуметтік бағыттағы реформаларына бағыт-бағдар беріп отырғаны айтылады.
Орыстың «Сын отечества» журналы Фатиманың ағартушылық қабілетін, адамдармен тіл табыса білетін ілтипатын, әрі орысша, французша, немісше еркін сөйлеп-жаза алатынын атап өтеді деген мәлімет бар. Халық арасында оны еркелетіп «Фатима тоташ» деп атаған.
Тәрбиелік ұстаным
Фатима оқу-білім тарату мен отырықшы өмірге көшуді жақтап, қазақ арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгені айтылады. Кей деректерде Жәңгір хан ашқан алғашқы мектепте сабақ бергені де көрсетіледі.
Өмірдің қысқа сабағы
1845 жылдың тамызында Жәңгір хан 44 жасында кенеттен сырқаттанып, белгісіз жағдайда қайтыс болады деген дерек бар. Ерінің қазасын ауыр қабылдаған Фатима ханым да сол жылдың қазан айында, 36-ға қараған шағында дүние салады.
Халық даналығы және әйел өнегесі
Қазақта: «Ер жерді сақтайды, қыз ұлтты сақтайды» деген сөз бар. Сондықтан «руыңды сақтаймын десең — ұл өсір, ұлтыңды сақтаймын десең — қызыңды тәрбиеле» деген тағылым ұрпақ санасына жауапкершілік жүктейді.
Д. С. Шормановтың ой-тұжырымы да осыны бекіткендей:
«Дінін күткен шын молда — пірден артық, ерін күткен жақсы әйел — елден артық. Мысырда патша болып тұрсаң да, болмайды туып-өскен жерден артық».
Өнеге туралы бір оқиға
Ел қамымен жүрген жақсы-жайсаңдар Сағыз бойындағы Дербіс батырдың үйіне түседі. Батыр үйде болмай, қонақ күтуге малдың реті келмегенде, әйелі Зылиха жауға мінетін екі аттың бірін сойып, қонақтарды құрметтеп шығарып салады. Кейін батыр бұған ренжудің орнына: «Алты жақсыға құрмет көрсеттің дегенше, мені алпыс жаудан құтқардың» деген екен.
Қорытынды түйін
Майлықожа ақын жырлағандай, жақсы әйел — еріне қысылғанда сүйеу болып, ақылына ақыл қосатын, жарының мерейін өсіретін асыл тірек. Айғаным мен Фатима секілді аналардың тағылымы — жеке отбасы өнегесі ғана емес, қоғамды тәрбиелейтін үлкен мектеп. Қысқа ғұмырында ел анасы бола білген Фатима тоташтың тәлім-тәрбиелік мұрасы да толық зерттеліп, халық игілігіне айналуы тиіс.