Дене бітімі орташа, сүтті мал
Ірі қара тұқымдары негізгі өнім бағытына қарай сүтті, сүтті-етті және етті болып бөлінеді. Қазақстанда осы бағыттардың әрқайсысына тән, табиғи жағдайға жақсы бейімделген тұқымдар өсіріледі.
Қазақстанда кең тараған бағыттар мен тұқымдар
Сүтті бағыт
- Қырдың қызыл сиыры
- Әулиеата сиыры
- Латвияның бурыл сиыры
- Қара ала сиыр
Сүтті-етті бағыт
- Алатау
- Симменталь
Етті бағыт
- Қалмақ сиыры
- Қазақтың ақбас сиыры
- Санта-гертруда
- Галловей
Сүтті бағыттағы тұқымдар
Қырдың қызыл сиыры
ТМД бойынша саны жағынан екінші, ал Қазақстанда бірінші орын алатын сүтті тұқым. Негізінен Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Қостанай, Ақмола өңірлерінде өсіріледі. Дене бітімі келісті, конституциясы мықты, сүйегі жеңіл әрі берік. Қазақстанның қуаң және ыстық климатына төзімді, ауруға салыстырмалы түрде берік, тіршілікке жақсы бейімделген.
Сақа сиыр салмағы
420–500 кг
Туған бұзау
30–36 кг
Сүттілігі
2000–4500 кг
Майлылығы
3,6–3,8%
Өсу қарқыны (дұрыс азықтандырғанда)
- 6 айында: 160–180 кг
- 18 айында: 320–350 кг
Артықшылықтары
Қуаңшылыққа, ыстыққа төзімді; басқа тұқымдармен салыстырғанда осы жағдайда ауруға төзімділігі жоғары.
Әулиеата тұқымы
Жергілікті қазақ және қырғыз сиырларын голланд тұқымымен будандастыру арқылы алынған. Тұқымдық аудандастыру жоспары бойынша Қазақстанның оңтүстігіндегі негізгі тұқым. Ыстыққа және бірқатар ауруларға (пироплазмоз, тейлериоз және т.б.) төзімділігімен ерекшеленеді. Дене бітімі келісті, терісі мен сүйегі жұқа, желіні орташа әрі біркелкі дамыған. Түсі көбіне қара ала.
Сақа сиыр салмағы
440–470 кг
Туған бұзау
26–30 кг
Сүттілігі
2500–3000 кг
Майлылығы
3,9–4,1%
Өсу көрсеткіші
Алты айында: 160–170 кг.
Латвияның бурыл сиыры
Ақмола және Торғай өңірлерінде өсіріледі. Дене бітімі орташа, конституциясы мықты, сүтті бағыттағы мал.
Сақа сиыр
450–520 кг
Туған бұзау
29–37 кг
6 айында
160–180 кг
12 айында
250 кг
Сипаты
Сүтті, мықты
Қара ала сиыр
Дүние жүзінде де, Қазақстанда да ең көп тараған тұқымдардың бірі. Өнімділігі жоғары, дене бітімі жақсы: сүйегі мықты, арқасы түзу, бөксесі кең, аяқтары берік, желіні жақсы жетілген. Сүттілігімен қатар еттілігі де жаман емес, алайда сүтінің майлылығы салыстырмалы түрде төмендеу.
Сақа сиыр салмағы
450–600 кг
Туған бұзау
35–40 кг
Сүттілігі
3500–6000 кг
Майлылығы
3,2–3,7%
Сүтті-етті бағыттағы тұқымдар
Алатау сиыры
Жергілікті қазақ және қырғыз ірі қарасын швиц және кострома тұқымдарымен будандастыру арқылы шығарылған. Іле Алатауының табиғатына жақсы бейімделген, сүт пен ет өнімділігін қатар ұштастырған мол өнімді тұқым. Басы үлкен, кеудесі терең, жауырыны, арқасы және белі кең; тұяғы қатты, сүйегі мықты, бұлшық еттері жақсы дамыған. Түсі көбіне бурыл. Таулы жайылымда жақсы жайылып, тез қоңданады.
Сақа сиыр
500–550 кг
Сүттілігі
2800–3500 кг
Майлылығы
3,8–4,0%
Сойыс шығымы
53–60%
Негізгі өңірлері
Алматы, Талдықорған, ШҚО, Семей
Симменталь тұқымы
Саны жағынан Қазақстанда алдыңғы қатарда. Негізінен Ертіс өңірінде (Павлодар, Шығыс Қазақстан, Семей), сондай-ақ Орал өңірінде және Қостанайдың бірқатар аудандарында өсіріледі. Дене бітімі әдемі, сүйегі мықты, бұлшық еттері жақсы дамыған. Желіні дөңгелек немесе тостаған тәрізді, ірі мал. Еті дәмді.
Сақа сиыр
550–600 кг
Туған бұзау
35–45 кг
6 айлық бұзау
190–220 кг
18 айлық баспақ
440–450 кг
Ересек бұқа/ірі мал
500–600 кг
Сүттілігі
2500–3500 кг
Сүт майлылығы
3,8–4,0%
Сапалық белгі
Еті дәмді
Етті бағыттағы тұқымдар
Қалмақ сиыры
Шөл және шөлейт жағдайға жақсы бейімделген етті тұқым. Конституциясы мықты, тұлғасы кең әрі терең, бұлшық еттері жақсы жетілген. Табиғи жайылымда жақсы өсіп-жетіліп, сойыс шығымы жоғары болады. Жыл бойы табиғи жайылымда бағуға бейім, ыстық пен суыққа төзімді. Көшпелі тіршілік жағдайындағы ұзақ сұрыптаудың нәтижесінде шыдамдылығы қалыптасқан: қыста түбіт жүні қалыңдап, жазда түлейді. Терісі қалың болғандықтан шыбын-шіркейден аз зардап шегіп, қан арқылы тарайтын кейбір ауруларға төзімді келеді.
Сақа сиыр
520–550 кг
Туған бұзау
20–25 кг
8 айлық бұзау
200–220 кг
Сүттілігі
1100–1500 кг
Сүт майлылығы
4,1–4,5%
Сойыс шығымы
55–60%
Қосымша салмақ көрсеткіштері (кей деректер)
- Сақа сиыр: 350–550 кг
- Бұқа: 800–850 кг
- 18 айлық өгізше: 400–450 кг
- Тайынша-қашар: 340 кг
- Сойыс шығымы (кей деректер): 60–65%
Батыс және оңтүстік өңірлерде өсіруге қолайлы.
Қазақтың ақбас сиыры
ТМД аумағында алғаш шығарылған арнаулы етті бағыттағы тұқымдардың бірі. Жергілікті қазақ және қалмақ сиырларын герефорд тұқымымен шағылыстырып, сұрыптау арқылы алынған. Жергілікті табиғи жағдай мен азықтық ерекшеліктерге жақсы бейімделген. Денесі созылыңқы әрі кең, терісі қалың, май жинауға бейім. Жазғы ыстыққа да, қысқы аязға да төзімді. Табиғи жайылымда тез жетіліп, бұлшық ет талшықтарының арасына май жинайды, еті өте дәмді.
Сақа сиыр
500–550 кг
Туған бұзау
27–30 кг
8 айында (енесін еміп)
220–240 кг
Сүттілігі
1250–1500 кг
Сойыс шығымы
55–65%
Сүт майлылығы
3,8–4,0%
Санта-гертруда
Алматы, Қызылорда және Талдықорған өңірлеріндегі шаруашылықтарда көбірек шоғырланған. Тез жетілгіш, етті бағыттағы ірі тұқым; еттілік белгілері жақсы дамыған.
Сақа сиыр
550–600 кг
Туған бұзау
29–30 кг
8 айында
220–240 кг
Сойыс шығымы
60–65%
Галловей
1960–1970 жылдары Англиядан әкелініп, Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарына шоғырландырылған. Қара түсті, ұзын әрі тығыз жүнді (шамамен 20 см), мүйізсіз мал. Конституциясы өте мықты, ұзақ жасайды. Ұзын жүні қатты аяздан жақсы қорғайтындықтан, жыл бойы биік таулы жайылымда бағуға қолайлы.
Сақа сиыр
450–500 кг
Туған бұзау
24–27 кг
8 айында
180–220 кг
Сойыс шығымы
58–60%
Сапалық ерекшелік
Еті өте дәмді және құнарлы.
Қорытынды
Жоғарыдағы деректер ірі қара тұқымдарының Қазақстан жағдайындағы таралуы мен негізгі көрсеткіштерін қысқаша таныстырады. Әр тұқымның таңдауы өңір климатына, жемшөп базасына және шаруашылықтың мақсатты бағытына (сүт, ет немесе аралас өнім) тікелей байланысты.
Ескерту: Мәтіндегі көрсеткіштер ақпараттық сипатта берілді және шаруашылық жағдайына, азықтандыру мен күтіп-бағуға қарай өзгеруі мүмкін.