Латын әліпбиіне көшу - қазақ тілінің халықаралық дәрежеге шығуы
Латын әліпбиіне көшу және тілдің халықаралық кеңістікке шығуы
Латын әліпбиіне көшу — қазақ тілінің халықаралық дәрежеге шығуының маңызды қадамы. Біздің заманымыз — жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызша сөйлесуден де ықпалды бола түсті. Сондықтан сөйлей білу қандай қажет болса, жаза білу одан да маңызды.
Ахмет Байтұрсынұлы айтқан ойдың өзегі — тіл мәдениеті тек ауызша емес, жазба сауаттылық арқылы да қалыптасады.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2017 жылғы 12 сәуірде жарияланған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында: «Біріншіден, қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Біз бұл мәселеге неғұрлым дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық», — деп атап өткен еді.
Жазу — таңбалар жиынтығы ғана емес
Бүгінде бұқаралық ақпарат құралдары мен зиялы қауым арасында кеңінен талқыланып жатқан өзекті мәселелердің бірі — қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру үдерісі. Себебі жазу — белгілі бір әріптердің жиынтығы ғана емес, ұлттың болмысын танытатын таңбалар жүйесі, тарихы мен мәдениетінің таңбаланған жәдігері.
Әлеуметтік-мәдени мәні
Жазу халықтың рухани, мәдени өсуін, ғылымы мен білімінің және барлық саладағы даму деңгейін көрсететін маңызды құбылыс.
Сабақтастық қызметі
Жазу арқылы өткен, бүгін және болашақ жалғастық табады. Ол — ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін алтын көпір.
Сондықтан жазудың өзгеруі халықтың қоғамдық өмірінің барлық саласына, рухани әлемі мен мәдени деңгейіне, тіпті әлеуметтік психологиясына да әсер етеді. Қоғамда әліпбиді ауыстыруға қатысты түрлі пікірдің болуы заңды: бір тарап латын графикасының тиімділігін алға тартса, екінші тарап асығыстықтан сақтандырады. Дәл осындай пікір алмасу көпшіліктің көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Жаһандық ақпарат кеңістігі және латын графикасы
Ашық деректерге сүйенсек, әлем елдерінің едәуір бөлігі білім мен ғылымды латын жазуы арқылы игеріп, ғылыми зерттеулермен осы графика арқылы танысады. Білім, ғылым, саясат, техника, мәдениет, өнер, спорт сияқты салаларға қатысты жазбаша ақпараттың басым бөлігі латын графикасымен тарайды.
Маңызды түйін
Латын әліпбиі Қазақстанның әлемдегі дамыған елдер қатарынан орын алу ұмтылысына қызмет ететін құралдардың бірі бола алады.
Түркітектес халықтардың тілдерінде латын әліпбиі ХХ ғасырдың алғашқы ширегінен бастап қолданыла бастады. Латын графикасын алғаш енгізген елдердің бірі — Түркия. Қазақстанда да ХХ ғасырдың 20-жылдары қазақ зиялылары бұл мәселені көтеріп, қазақ тілінің табиғатына сай әліпби үлгісін жасап, тәжірибеге енгізген.
Бүгін адамзат ХХІ ғасырға қадам басты: жазудың маңызы бұрынғыдан бірнеше есе артты. Осы тұрғыдан алғанда, латын әліпбиіне көшу — жаһандану дәуіріндегі рухани жаңғырудың маңызды сатыларының бірі.
Латын бізге таңсық емес: күнделікті өмірдегі дәлелдер
Ең алдымен, қазіргі компьютерлік дәуірде интернет кеңістігінде латын әліпбиінің басымдығын мойындауымыз керек. Электрондық пошталардағы мекенжайлар, көлік нөмірлеріндегі әріптер, жеке куәлік пен төлқұжаттағы деректердің латынша берілуі — соның айқын дәлелі. Мұндай мысалдар көп.
Демек, латын әліпбиі қоғамымызға әлдеқашан еніп кетті. Еліміздегі кез келген сауатты адам оны белгілі бір деңгейде таниды және қолдана алады.
Латынға көшудің негізгі артықшылықтары
1) Тіл тазалығын сақтау
Қазақ тіліндегі жат дыбыстарды таңбалайтын артық әріптерді қысқартып, тілдің табиғи қалпын сақтауға мүмкіндік туады.
2) Оқыту үдерісін жеңілдету
Артық таңбаларға қатысты емле мен ережелер ықшамдалып, мектептен бастап жоғары оқу орындарына дейін оқыту жеңілдейді. Уақыт пен қаржы үнемделеді.
3) Халықаралық ақпарат кеңістігіне кірігу
Компьютерлік технологиялар арқылы қазақ тілін жаһандық ақпарат ағынына бейімдеу жеңілдейді, қолжетімділік артады.
4) Түркі дүниесімен байланысты күшейту
Түбі бір түркі халықтарының басым бөлігі латын графикасын қолданады. Бұл рухани, мәдени, ғылыми және экономикалық қарым-қатынасты тереңдетуге ықпал етеді.
Кедергілер мен оларды еңсеру жолдары
Латын әліпбиіне көшудің ең үлкен шарты — қоғамның ниеті мен ортақ түсінігі. Халықтың көзқарасы бір арнаға тоғысса, туындайтын қиындықтарды жүйелі түрде шешуге болады.
Психологиялық факторды ескеру
Жастар мен орта буын компьютерді жақсы меңгергендіктен, латын графикасын тез үйренуге бейім. Ал аға буынға сәл күрделірек болуы мүмкін, сондықтан бейімдеу жұмыстары түсіндірумен, қолдаумен қатар жүруі тиіс.
Үкімет тарапынан қаржыландыру белгіленіп, нақты бағдарлама бекітілген жағдайда, Қазақстан халқы латын әліпбиін аса үлкен қиындықсыз меңгере алады деген сенім бар.