Түрмеге түскеннен кейін уезд бастығы полк
Өмірбаяны және ел ішіндегі беделі
Жәмеңке Мәмбетұлы (1838, бұрынғы Жетісу облысы Жаркент уезі — 10.08.1916, Қырғызстан, Қаракол) — батыр, Жетісудағы 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі.
Жастайынан өткір ойымен, шешендігімен көзге түсіп, 18 жасынан ел ісіне араласты. Әділдігімен танылып, халық арасында бедел жинады. 19 жасында Қарқара өңірінің игі-жақсыларымен бірге Тезек төремен кездескені айтылады.
Ол Қарқара қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарына ортақ ақылгөй аға саналып, туысқан екі елдің татулығы мен достығын, бірлігі мен бейбітшілігін сақтап, нығайтуға көп еңбек сіңірді.
1916 жыл: Қарқарадағы шешуші кезең
Жәмеңкенің ұйымдастырушылық дарыны 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс тұсында айқын көрінді. Патша үкіметінің 1916 жылғы 25 маусым жарлығы өңірде үлкен шиеленіс туғызды.
Ереуілге ұласқан мәжіліс
Осы жағдайға байланысты Нарынқол—Шарын өңіріндегі албан тайпасының 16 болысының өкілдері Қарқара жәрмеңкесінің шығыс жағындағы төбеге жиналып, мәжіліс өткізді. Мәжілісті Жәмеңке ашып, патша жарлығына ашық қарсы шықты.
«…Бізден бала сұрайды. “Қара жұмысқа саламыз” деп алдады. Елден бір кеткен соң не істесе, өзі біледі. Қолдан шыққан соң соғысқа айдап салмай қайтеді? …Бала өлгенше, шал өлсін: патшаның жарлығын орындамаймыз».
Маңызды түйіндер
- Жарлыққа қарсы ұстаным көпшілік алдында жария етілді.
- Халық билік орындарына бағынудан бас тартты.
- Қарқара жәрмеңкесі саяси шешім қабылданған алаңға айналды.
Ресми мәлімдеме
11 шілде күні Қарқара жәрмеңкесінде жиналған халықтың алдында Жәмеңке Нарынқол—Шарын бөлімшесінің бастығы Подворковке қазақ халқы патша жарлығын орындамайтынын ресми түрде мәлімдеді.
Серіктері және қозғалысты ұйымдастыру
Жәмеңкеге Өзақ Саурықұлы, Жаңабай Құдайбергенұлы және басқа да ұйымдастырушылар қолдау көрсетті. Қозғалыстың ортақ ұстанымы — халықтың намысын таптаған талапқа мойынсұнбау еді.
Тұтқындау және қаза
22 шілде күні бөлімше бастығы Подворков Жәмеңке мен Өзақ Саурықұлын, кейіннен 11 шілдедегі жәрмеңке жиынына қатысып, белсенділік танытқан бір топ адамды тұтқындап, Қаракол түрмесіне айдатты.
Түрмеге түскеннен кейін уезд бастығы, полковник Иванов олардан патша жарлығын орындауды талап етті. Алайда Жәмеңке бастаған қозғалыс жетекшілері бұл шарттан үзілді-кесілді бас тартты.
Деректер бойынша, 9 тамыз күні патша жендеттері Жәмеңкенің тамағына у қосып берген. 10 тамыз күні ол қайтыс болды.
Әдебиет
- Әуезов, М. О. — «Қилы заман», Қ., 1928.
- Жұртбаев, Т. — «Бейуақ», А., 1990.
- «Қарқара айбаты» — Құжаттар мен материалдар жинағы, А., 1991.
- Тәнекеев, С. — «1916. Ереуілтөбе әсерлері», А., 1994.