Аққу - киелі құс
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Мұғалім
Қызылорда облысы, Арал ауданы, Шижаға елді мекені, №57 Е. Көшербаев атындағы орта мектептің биология пәні мұғалімі — Алниязова Амангүл.
Тақырып
«Аққу — киелі құс»
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Электрондық оқулық
- Аққудың түрлері бейнеленген суреттер
- Слайд материалдары
Алдын ала тапсырма
Оқушыларға бір апта бұрын аққулар туралы материал жинақтау тапсырылды.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға киелі құс — аққу туралы, оның түрлері, көбеюі және тіршілік әрекеті жөнінде мағлұмат беру.
Тәрбиелік
Жойылып бара жатқан аққу түрлерін қорғауға үндеу, құсты аялауға және әсемдікке тәрбиелеу.
Дамытушылық
Оқушылардың әртістік және шығармашылық қабілетін дамыту, қоршаған ортаны қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Кіріспе: табиғат — оқылатын кітап
Сахна ашылғанда күмбірлеген күй әуенімен «Аққу биі» орындалады. Одан кейін жүргізуші Нұрғиса Тілендиевтің «Аққу» күйі тыңдалғанын айтып, сыныптан тыс сабақтың тақырыбын жариялайды.
«Табиғат дегеніміз — бұл кітап, яғни оның әрбір беті өзінің мағынасымен маңызды. Бұл — табиғатта болып жатқан құбылыстарды әрбір адам білуі керек деген сөз», — деген екен Гете.
Құс — табиғат байлығы. Соның ішінде аққу қазақ танымында киелі құс саналады. Қазақ халқы оны ежелден пәктіктің, сұлулықтың, адалдықтың белгісі деп біліп, киесін құрметтеп, ешқашан оқ атпаған.
Мәдениеттегі аққу: құрмет пен бейне
Халқымыздың аққуға деген сүйіспеншілігі әдебиет пен өнерде айқын көрінеді: Сәкен Сейфуллиннің «Аққудың айырылысуы», Мұқағали Мақатаевтың «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы, Нұрғиса Тілендиевтің «Аққу» күйі, Болат Аюхановтың «Аққу биі» — соның дәлелі.
Аспан әлеміндегі шоқжұлдыздардың бірі «Аққу жұлдызы» деп аталады. Ауыз әдебиетінде де аққуға қатысты мақал-мәтелдер, теңеулер жиі ұшырасады: «Аққу — құстың төресі», «Сүйріктей аққу мойын», «Аққудай ару» және т.б.
Дәстүрдегі орны
Ертедегі бақсылар мен абыздар аққуды қасиетті құс деп ардақтаған; аққу қауырсыны нәресте бесігінің басына тағылған. Қазақ аңшыларына аққуды атуға тыйым салынған.
Эстетикалық әсер
Аққу қолға тез үйренеді: оны су қоймаларында ұстауға болады. Алматыдағы Үкімет үйі алдындағы су айдынында аққулардың жүзуі — табиғат көркі мен эстетикалық әсердің айқын үлгісі.
Поэзиядағы аққу: сұлулық пен пәктік
1-оқушы Айғаным
Күн құшқан айдын көлде жалғыз аққу, Қаңқылдап қанатымен сабалап су. Таранып қаранады жан-жағына, Сұлуды тасалама көк торғын бу!
Тұла бойына сұлулық тұнған құс патшасы — аққу кіршіксіз тазалықтың, қылаусыз да кінаратсыз пәктіктің символы. Толқын үстінде кербез жүзіп бара жатқан осы құстың адам жан дүниесіне сыйлайтын әсерін сөзбен толық жеткізу қиын.
Абзал аққу — сағынышы дархан байтақ жерімнің, Ару аққу — ажарысың көк айдынды көлімнің. Сұлу мүсін теңдесі жоқ құс біткенің төресі, Аса қымбат біздер үшін сенің адал сенімің.
Аққудың түрлері: әлемдегі 7 түр
Жер бетіндегі аққудың 7 түрі бар: қара аққу, қарамойын аққу, кернейші (сырнайшы) аққу, тундралық (кішкентай) аққу, саңқылдақ аққу, америкалық аққу және сыбырлақ (шипун) аққу.
Саңқылдақ аққу (Қазақстанда ұялайды)
- Салмағы: 7–13 кг
- Қанат құлашы: шамамен 1,5 м
- Белгісі: мойнын тік ұстайды; тұмсығы сары, ұшы қара
- Қазақстанда: ақпан–наурыздан қазанның аяғына дейін
Сыбырлақ (шипун) аққу
- Таралуы: Қазақстанда, соның ішінде Батыс Қазақстан облысының су айдындарында кездеседі
- Ұясы: қалың қамыс арасына салады
- Белгісі: сарғыш-қызыл тұмсық түбінде қара буылтық болады; мойнын иіп, тұмсығын суға бағыттап ұстайды
Қара аққу (отаны — Австралия)
Қара аққу ауада қалықтағанда қара денесі аясында қанатының астындағы ашық түсті мамықтары ерекшеленіп көрінеді. XVIII ғасырларда Еуропаға әкелінген. Англияда ұзақ уақыт бойы жаман хабардың белгісі деп саналған.
Өмір сүру ұзақтығы
шамамен 10 жыл
Ұзындығы
110–140 см
Қанат жайымы
160–200 см
Тундралық (кішкентай) аққу
Бұл түр Ресейдің тундралық аймақтарында ғана жұмыртқалайды. Британ аралдарында, Қытай мен Жапонияда, кейде Түркістан аймағы мен Каспий теңізі маңында қыстап шығады.
Америкалық аққу
Америкалық аққу тундралық аққуға ұқсайды, бірақ ірірек әрі салмағы ауыр. Өте сирек кездеседі.
Қарамойын аққу
Қарамойын аққулар ерекше әдемі. Негізінен Оңтүстік Американы мекен етеді.
Тіршілігі: ұя салу, балапан, мінез
Көбеюі
- 3–9 жұмыртқа табады.
- 38–45 күнде балапан өргізеді.
- Ұя ені кейде 2 метрге дейін жетеді.
- Жұмыртқаны көбіне аналығы басады, аталығы жем тасып, күзетеді.
Балапаны
- Аққудың балапаны «көгілдір» деп аталады.
- 3–4 рет түлеп барып, толық ақ түске енеді.
- Кей деректе көгілдір 4 жасқа дейін ата-анасымен бірге жүреді.
Физиологиясы
- Дене қызуы: 41–42°C
- Жүрек соғысы: 260–300
Жұп құруы: адалдықтың үлгісі
Аққулар толысқан соң жұп құрады және көп жағдайда өмір бойы жұбын жазбайды деген түсінік кең тараған. Қазақ ұғымында бұл — айырылмас адал жардың бейнесі. Аққулар күндіз бірге жайылып, түнде бір-біріне сүйеніп ұйықтайды.
Салмағы
15–20 кг-ға дейін
Қанат қарымы
2 м-ге дейін
Өмір сүруі
30–40 жыл
Қоныс аудару
Аққу — жыл құсы. Жылы жаққа қайтқанда топ болып, көсеміне еріп, 8 500–9 000 метр биіктікке дейін көтеріліп, сағатына 90–100 км жылдамдықпен ұшатыны айтылады.
Экология: аққу саны неге азайды?
Соңғы 10–15 жылда Қазақстанның өзен-көлдеріндегі аққу саны едәуір азайғаны айтылып жүр. Негізгі себептері ретінде екі жағдай аталады: құрғақшылық салдарынан көлдердің тартылуы және адам әрекеті.
- Ұялайтын көл маңайының жыртылып кетуі;
- Көл жағалауындағы қамыстың шабылуы;
- Тіршілік ортасының бұзылуы.
Айдын көлдерде аққу мен қаз санын көбейту — қазіргі таңда басты міндеттердің бірі.
Аққу мінезі: үндемей ұғысу, тәртіп, нәзіктік
Аққулардың табиғатына тән ерекшелік — сабыр мен үйлесім. Олар басқа құстардай шуылдасып, ұрсысып, төбелесуге бейім емес; көбіне үнсіз түсініседі.
Айдын үстінде мойнын көтеріп, қанатын сәл көтере қомданған сәті — аққудың ең әсем кездерінің бірі. Мұны көру үшін байқампаз көз керек.
Өлеңдер топтамасы: «Аққулар» және «Аққулар ұйықтағанда»
10-оқушы Айғаным — «Аққулар»
Құс патшасы аққулар, Сән берген жер мен аспанға, Көктемде көлде саңқылдар, Ұқсайды сырнай тартқанға. Ақ қардай аппақ алыстан, Ақ құстар көзді арбайды. Қос аққу жаңа танысқан, Жігіт пен қызды аумайды. Білегіндей жас баланың, Аққудың имек мойыны. Басады көңіл алаңын — Жас аққулар ойыны. Аққуларға жетпейді, Жер, көкте бар тазалық. Бір көрсең шаттық көптейді, Көңілің қалар тазарıp. Сағынып жаңа тапқандай, Сұңқылдасып көп күлер. Бірдеме әжең айтқандай, Сыбырлары айқын естілер. Ұмсынып көктен қараған, Ай мен Күн кезек тыңдайды. Ерекше дауыс тараған — Саңқыл мен сұңқыл тынбайды. Қанаты кейде қайырылса, Қиындыққа үнсіз көнеді. Сыңарынан оқыс айырылса, Өзі де құлап өледі. Өтсе де қанша замандар, Тәртіпті берік сақтайды. Ешқашан есті адамдар, Аққуларды атпайды!
«Аққулар ұйықтағанда» (үзінді)
Аққу мойын, сүмбе қанат, Алаңсыз тарануда күнге қарап. Айдынның еркелері, білмей тұрмын, Етермін тағдырыңды кімге аманат?! Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу! Бір мамығы майысса ауырсынып, Тарақ етіп тұмсығын тарайды кеп, Тарайды кеп, тарайды қауырсынын...
Қоштасу сарыны (үзінді)
Аққулар, қош болыңдар! Аттанып бара жатыр аққу-қаздар. Қош енді, қош болыңдар, гәкку-наздар. Кеудемде күңіренген дастан қалды, Киелі қанатымен аққу жазған. Аққулар, кешіріңдер, жазықтымын! Қараймын керуеніңе қажып бүгін...
Көрініс: «Тиме аққуға»
Көріністе бала ұя бұзып, құсты атып, жұмыртқаны жарады. Қыз бала оны тоқтатып, «Ұя бұзба, жұмыртқаға тиме» деп ұрсады. Сахнада көл бейнеленіп, екі аққу жүзіп жүреді. Қолында мылтығы бар адам тығылып аңдиды. Сол сәтте ұлттық киімдегі бала жүгіріп шығып, қолын қағып жіберіп:
Тиме аққуға. Мендейлердің атын ал, түйесін ал, Тиме аққуға, аққудың киесі бар. Мендейлердің затын ал, биесін ал, Тиме аққуға, аққудың киесі бар. Тимеңдерші — көлімнің көркі болсын. Жанарыңда мұңлықтың жасы бар ғой.
Аңыздар мен нанымдар: аққу — киенің бейнесі
Халық санасында аққу мен ақ қазға қатысты ырым-салттар ертеден сақталған: аққу — сұлулықтың символы, айырылмас адал жардың бейнесі, елге тұлға болған ардақты ананың образы ретінде ұғынылады.
Аққу-ару туралы миф
Қазақ ертегілерінде аққу-ару — аққу кейпінде көктен келетін киелі бейне. Батыр жігіттерге үш шарт қоятын (өкпемді көрме, өкшемді көрме, желкемді көрме) сюжеттер арқылы адам уәдесі мен сеніміне адалдық идеясы беріледі.
Тегі туралы аңыз
Шежірелік аңыздардың бірінде қалша Қыдырды өлімнен құтқарған аққу (ақ қаз) кейін сұлу аруға айналып, одан ұрпақ тарайды деген сюжет айтылады.
Жаратылыс туралы аңыз (қысқаша)
Қазақ аңыздарының бірінде Алла Тағала ең алғаш аққуды жаратқан делінеді: ол теңізге қонып, қауырсынынан ұя жасап, жұмыртқа салады. Бір жұмыртқа су түбіне кетіп, теңіз тіршілігі содан пайда болады, ал ұядан жер мен құрлықтағы тіршілік тарайды.
Аққулар туралы сұрақ-жауап
Аққулардың ерекше қасиеттері қандай?
Аққулар — өте ақылды құстар. Есте сақтау қабілеті жақсы дамығандықтан, өздеріне жасалған жақсылық пен жамандықты ажырата алады. Шипун-аққулардың көру және есту қабілеті де жоғары.
Аққулар адамдарға қауіп төндіре ме?
Әдетте шабуыл жасамайды. Тек ұясына немесе көгілдірлеріне қауіп төнгенде қорғану мінезін көрсетуі мүмкін.
Аққулар қалай көбейеді?
Шипун-аққу наурыз айында 5–10 жұмыртқа салады. Ұрғашысы шамамен 5 апта басады, ал аталығы ұясын және балапандарын қорғайды, қажет болса ауысып та отырады.
Аққулар бір-бірімен қалай тілдеседі?
Аққулар бірін-бірі шақыру үшін әртүрлі ым-ишараларды қолданады. Дыбыстары кейде күшік үргендей, кейде мияулағандай естіліп жатады.
Ауызбіршілігі қандай?
Көп жағдайда ата аққу мен аналық аққу ұрпағы үшін бірігіп қорек іздейді. Жұптары жазылып қалса, жаңа жұп табуға мәжбүр болады.
Аққулар қашан есейеді?
Аққулар өмірінің үшінші жылынан бастап ересек күйге өтеді, содан кейін айдында қосақтасып жүзе береді.
Аққулар немен қоректенеді?
Жабайы табиғатта жәндіктермен, ұсақ балықтармен және итшабақтармен (бақа дернәсілдерімен) қоректенеді.
Аққуларда неше мойын омыртқа бар?
Мәтіннің осы бөлігі бастапқы нұсқада толық берілмеген. Егер жалғасын жіберсеңіз, сұрақ-жауап бөлімін тұтастырып өңдеп беремін.