Ақ Орда
XIV–XV ғасырлар: өңірлік мемлекеттер мен билік үшін күрес
XIV–XV ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан монғол шапқыншылығының зардаптарынан біртіндеп арыла бастады. Әлеуметтік-экономикалық жағдай тұрақталып, ұлыстардың біразы тәуелсіздікке ұмтылды. Сол тәуелсіз мемлекеттердің ең маңыздыларының бірі — Ақ Орда.
Негізгі үрдіс
Саяси бытыраңқылық күшейіп, бірнеше хандықтың қалыптасуы жеделдеді.
Шешуші фактор
Билік үшін ішкі талас пен сыртқы қысым қатар жүрді.
Тарихи салдар
Алтын Орданың әлсіреуі жаңа саяси құрылымдарға жол ашты.
Ақ Орда: аумағы, халқы және билеушілері
Шекарасы мен этникалық құрамы
Ақ Орданың шекарасы Жайық өзенінен Ертіске, Батыс Сібір ойпатынан Сырдарияның орта шеніне дейін созылды. Халқының негізін қыпшақтар құрады. Сонымен қатар Алтайдан қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар және басқа тайпалар өмір сүрді.
Хандары
Ақ Орда билеушілері қатарында Орда Ежен, Сартақ, Қоныша, Баян, Сасық-Бұқа, Ерзен, Мүбарак, Шымтай, Орыс хан, Қойыршақ, Барақ және басқалар аталады.
Ақ Орданың күшейген кезеңі — XIV ғасырдың екінші жартысы.
Орыс хан және Алтын Орда тағына талас
1361 жылы Ақ Орданың билеушісі болған Орыс хан өз ықпалын күшейтіп, Алтын Орда тағын иемденуге ұмтылды. 1374–1375 жылдары Еділ бойына жорық жасап, Сарайды өзіне қаратты, Хажы-Тарханды (Астрахань) қоршауға алды, сондай-ақ Кама бұлғарларының жерін бағындырды.
Алайда Орыс ханның үстемдігі ұзаққа созылмады: келесі жылы ол Еділ бойынан шегініп, Алтын Ордадағы билікті Мамайдың қолына беруге мәжбүр болды. 1377 жылы Орыс хан қайтыс болып, Ақ Орда билігі оның ұлы Темір Мәлікке өтті.
Тоқтамыс, Ақсақ Темір және күйреу кезеңі
Тоқтамыстың көтерілуі
Осы тұста Маңғыстау үстіртінің билеушісі, Жошы әулетінен шыққан Түй Қожа оғланның ұлы Тоқтамыс Орта Азия әміршісі Ақсақ Темірдің көмегіне сүйеніп, Темір Мәліктің әскерін талқандады да, 1379 жылы өзін Ақ Орда ханы деп жариялады.
Ақ Орда әмірлерінің қолдауына ие болған Тоқтамыс 1380 жылы Сарайды, Хажы-Тарханды, Қырымды және Мамай Ордасын басып алды. Бұл табыс Мамайдың 1380 жылғы Куликово даласындағы жеңілісімен де байланысты болды.
Үш ірі жорықтың салдары
Тоқтамыс кейін Ақсақ Темірдің ықпалынан босануға тырысты. Бірақ 1380, 1391 және 1395 жылдары Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған үш аса ірі жорығынан кейін Алтын Орда күйрей соққы алды.
Темірдің басқыншылық соғыстары мен ішкі талас-тартыс нәтижесінде XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Ақ Орда да әлсіреді.
Барақ хан және Сыр бойы үшін күрес
1423–1424 жылдары Орыс ханның немересі Барақ бақталастарын жеңіп, Ақ Ордадағы хандық билікті өз қолына алды. Дегенмен Ақ Орданың басты қаласы Сығанақ және Сырдарияның орта ағысындағы өзге де аймақтар Темір әулетінің қолында еді.
1425–1426 жылдары Барақ Ақсақ Темірдің немересі Ұлықбекке қарсы жорық жасап, Сығанақты және Сыр бойындағы бірқатар қалаларды азат етті. Алайда жорық үстінде Барақ қаза тапқаннан кейін Шығыс Дешті Қыпшақтағы билік Шайбан әулетіне өтті, олар Ақ Орданың елеулі бөлігін жаулап алды.
1227 жылы Жошы қайтыс болып, ұлыс екіге бөлінген кезде қалыптасқан Ақ Орда осылайша шамамен екі ғасыр өмір сүрді.
Ақ Ордадағы шаруашылық, жер қатынастары және салықтар
Жер иелену түрлері
Отырықшы өңірлерде жерді шартты иелену және жеке меншік түрлері қалыптасты. Жер қатынастарының інжу, милк, сойырғал тәрізді үлгілері, сондай-ақ тархандық сый тарту кең тарады.
Шаруашылық
Мал шаруашылығы жетекші сала болды, сонымен қатар егіншілік те дамыды. Қала-сауда орталықтары арқылы өңірдің экономикалық байланыстары нығайды.
Салықтар мен міндеткерліктер
Еңбекші халық хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, зекет, тағар сияқты салықтар төлеп отырды. Ресми тіл ретінде қыпшақ тілі қолданылды.
Әбілхайыр хандығы: «көшпелі өзбектер мемлекеті»
XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның солтүстік-батысы мен орталығында Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығының пайда болуы саяси үдерістерді жаңа арнаға бұрды. Орталық, батыс және солтүстік-батыс өңірлерде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер қалыптасып, олардың арасында билік үшін күрес толассыз жүрді.
Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбан ұрпағы Дәулет Шайх оғлының баласы Әбілхайыр саяси сахнаға шықты. 1428 жылы Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. Оның мемлекетінің құрамына қият, маңғыт, шыңбай, найман, қарлұқ, үйсін және басқа тайпалар кірді.
Аумағы
Әбілхайыр хандығының иелігі Ноғай Ордасының шығыс бөлігін қамтып, батыста Жайыққа, шығыста Балқашқа дейін; оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысына дейін; солтүстікте Тобыл мен Ертістің орта ағысына дейін созылды.
Тұрақсыздық және ішкі қарсыластық
Әбілхайырдың шамамен 40 жылдық билігі кезінде елде тұрақтылық орныға қойған жоқ: билікке таласқан әртүрлі топтармен күрес жүргізді. Оған Ибақ хан, Береке сұлтан, сондай-ақ Орыс хан ұрпақтары Жәнібек пен Керей жиі қарсы шықты.
Сыр бойындағы қалалар және шешуші оқиғалар
1446 жылы Әбілхайыр өзіне қарсы тұрған ықпалды шонжарлардың бірі Мұстафа ханның әскерін талқандады. Сол жылы Сырдария мен Қаратау бөктеріндегі Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үзгент қалаларын басып алып, Сығанақты хандықтың астанасына айналдырды.
1450-жылдары Әбілхайыр Мәуереннахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, Самарқанд пен Бұхараға жорық жасады. Бірақ 1456–1457 жылдары ойраттармен шайқастарда жеңіліп, ел бірлігін толық қамтамасыз ете алмады.
Осы кезеңде Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған халықтың бір бөлігі Моғолстанға қоныс аударып, Шу мен Қозыбасы (Талас) өңіріне орнықты.
1468 жылы Әбілхайыр жорықтарының бірінде қайтыс болып, «көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырады.
Ноғай Ордасы: Едіге дәуірі және ыдырау
Алтын Орданың ыдырауы мен Ақ Орданың әлсіреуі нәтижесінде пайда болған мемлекеттердің бірі — Ноғай Ордасы. Ол XIII ғасырдың екінші жартысында бөлектене бастады. Бұл үдеріс XIV ғасырда әмір Едіге тұсында жалғасып, оның баласы Нұраддин (1426–1440) кезінде аяқталды.
Ноғай Ордасы Еділ мен Жайық арасын мекендеді. Оның орталығы Жайықтың төменгі ағысындағы Сарайшық қаласы болды.
Едігенің ықпалы
Ноғай Ордасының негізін қалаған Едіге 1396–1411 жылдары Алтын Ордадағы билікті өзі тағайындаған хандар арқылы жүргізіп, негізгі тетіктерді өз қолында ұстады. 1399 жылы Литва-Польша әскері мен Тевтон ордені рыцарьларының біріккен жасақтарына соққы беріп, 1408 жылы орыс әскерлерін талқандап, Мәскеуге дейінгі жерлерге ықпалын жүргізді.
Ноғай ордасының этникалық негізін маңғыттар құрады. Құрамында қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын және басқа тайпалар болды. Билеуші топтар арасындағы үздіксіз тартыстардың салдарынан Ноғай Ордасы әлсіреп, кейін оның орнына Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары қалыптасты.
Моғолстан: құрылуы және Мәуереннахр үшін тайталас
XIV ғасырдың ортасында тағы бір ірі мемлекет — Моғолстан құрылды. Ол Шағатай әулеті иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. Мемлекеттің негізін қалаған Тоғылық Темір (1348–1362) болды. «Моғолстан» атауы «моңғол» сөзінің түркі және парсы тілдеріндегі нұсқасы ретінде қолданылады.
XIV–XV ғасырларда Моғолстан құрамына Түркістан, оңтүстік-шығыс Қазақстан және Орта Азияның кейбір облыстары кірді. Негізгі тайпалары: дұғлат, қаңлы, керейт, арғын, барлас. Орталығы — Алмалық қаласы.
Тоғылық Темірдің саясаты
Тоғылық Темір бұрынғы Шағатай ұлысының жерін түгел билеуді көздеп, Мәуереннахрды Шыңғыс әулеті өкілі Дәнишмендінің атынан билеп отырған Қазағанды әлсіретуді мақсат етті. 1358 жылы Қазаған әмір өлтірілді, бір жылдан соң оның мұрагері Абдолла да қаза тапты. Бұдан кейін Мәуереннахр тәуелсіз ұлыстарға бөлініп, аймақта саяси вакуум күшейді.
Темірдің көтерілуі
Дәл осы кезеңде Темір (Ақсақ Темір) шағын әскерімен Кеш қаласының әміріне қызмет етіп жүрген еді. Тоғылық Темір әскерлері Кешті алғаннан кейін Темір оның қызметіне кірді. 1361 жылы Тоғылық Темір Мәуереннахрға екінші рет жорық жасап, оны бағындырған соң, билеуші ретінде ұлы Ілияс Қожаны қалдырды; ал Темірді Кеш қаласының бастығы етіп тағайындады.
Хұсайнмен одақ және билік үшін қақтығыс
1362 жылы Тоғылық Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс Қожаға өткен тұста Мәуереннахрда Қазағанның немересі Хұсайн билеуші болды. Темір Хұсайнмен одақтасып, Моғолстанға қарсы күрес жүргізді. Моғолстан әскерлері талқандалғаннан кейін Темір мен Хұсайн арасында билік үшін тартыс күшейді. Шайқастардың бірінде Темір Балх қаласында Хұсайнды өлтіріп, Мәуереннахрға толық ие болды.
Әмір Темірдің жорықтары және өңірлік өзгерістер
Әмір Темір ислам дініне сүйеніп, 1370–1405 жылдар аралығында 35 жыл билік жүргізді. Ол Моғолстанды, Хорезмді, Персияны, Кавказды және Сирияны жаулап алды. Әмір Темір Алтын Орданың құлауына ықпал етіп, Ақ Орданы да қатты әлсіретті; Тоқтамысты түбегейлі жеңіліске ұшыратты.
XV ғасырдың соңына қарай Әмір Темір құрған мемлекет оның өлімінен кейін ыдырап кетті. Негізгі себеп — Темір ұрпақтарының билік үшін өзара тартысы болды.
Қалалар, мәдениет және тілдік мұра
Қалалық өмір және сәулет
XIV–XV ғасырларда Қазақстанды мекендеген халық негізінен мал шаруашылығымен айналысқанымен, егіншілік те маңызды орын алды. Ашнас, Үзгент, Аққорған, Сүткент, Сауран, Сарайшық секілді қалалар дамыды.
Сәулет өнері өркендеп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Алаша хан, Жошы хан, Болған ана мазарлары сияқты ескерткіштер бой көтерді.
Қыпшақ тілі және жазба ескерткіштер
Қыпшақ тілі (түркі тілі) үстем тілге айналды. Дешті Қыпшақ тілінде жазылып бізге жеткен маңызды мұралардың бірі — 1245 жылы құрастырылған түрік-араб сөздігі. Тілдік сипаты жағынан бұл глоссарий қыпшақ (құман) тілі ескерткіштерінің бірі «Кодекс куманикус» (XIII ғасыр соңы – XIV ғасыр басы) тіліне жақын.
Жыраулар дәстүрі және эпостық мұра
Ауыз әдебиеті мен жыраулық дәстүр дамыды. Сыпыра жырау, Қодан тайшы (XIV ғасыр), Асан қайғы мен Қазтуған (XV–XVI ғасырлар) шығармашылықтары кеңінен танылды.
- «Ер Тарғын»
- «Қамбар батыр»
- «Алпамыс батыр»
- «Едіге батыр»
Сондай-ақ «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» лирикалық эпосы да осы кезеңде кең таралды.