Түлкі, қасқыр, жолбарыс, түйе төртеуі жолдас болыпты
Төрт жолдас және аштықтың сыны
Түлкі, Қасқыр, Жолбарыс және Түйе төртеуі жолдас болыпты. Тапқандарын бірге бөлісіп, үнемі бірге жүріпті. Қыс өтіп, жаз келгенде жыртқыштардың олжасы азайып, қарындары ашады. Ал түйе шөп жеп, семіре береді.
Түлкінің алғашқы айласы
Бір күні түйе жайылып кеткенде, түлкі қасқыр мен жолбарысқа: «Мына түйені жейік», — дейді.
Жолбарыс күмәнданады: «Аңғал емес пе, түйе көне ме?» Қасқыр болса: «Жолдас қой», — деп қипақтайды. Сонда түлкі оларды мақтап-мақтап: «Өзін риза қылып, мен көндірсем, бола ма?» — дейді. Ақыры: «Өзі көнсе, болсын» деген тоқтамға келеді.
Кешке түйе келеді. Күйреуік, алабота жеп, көзін жұмып күйсеп жатады. Сонда түлкі келіп, әлдебір «қамқор» сөзбен бастайды: қыс кетіп, жаз болғанын, тоғайға су жайылып, малдың қырға кеткенін айтады.
Сөзінің түбі біреу еді: қасқыр да, жолбарыс та қиналып отыр, өзі де оңай күн көрмепті-мыс. Ал түйе болса шөп жеп тойып отыр. Сондықтан: «Сені жей тұрайық», — дейді.
Алдаудың өзегі
- «Бойың үлкен болғанмен, ақылың жоқ» деп, түйені сөзбен басып тастайды.
- «Қыста сенің шөбіңді біз жинап береміз» деп, жалған уәде береді.
- «Қиямет күні қайта жан кіреді» деп, сенімін пайдаланады.
- «Етіңді төлейміз» деп, әділдік бардай көрсетеді.
Аңғал түйе: «Төлейтін болсаңдар, мейілдерің, жеймін десеңдер, жеңдер!» — деп келіседі. Түлкі болса сыртқа шығып, екеуіне келіп: «Түйені көндірдім. Бірақ қалай жейміз?» — дейді.
Қара күш, қорқақтық және сатқындық
Түлкі «Қасқыр жолдасына қастық қылмайды» деген сөзді алға тартып, қасқырды іштей тұсаулайды. Жолбарыс та: «Менде қара күш болмаса, қайбір ақыл бар» деп, амалдың бәрін түлкіге ысырады.
Сонда түлкі жолбарысты желіктіріп: «Атаңның аруағына сыйынып, сен соқ!» — дейді. Жолбарыс «сенде жазық жоқ, бізде азық жоқ» деп, шегініп тұрып түйені бір ұрады. Бейқам күйсеп тұрған түйе теңселіп барып құлайды.
Қасқыр бас салып бауырын жарады, түлкі тамағына жабысады. Жаны қиналған атан тарпып жіберіп, орнынан тұрайын дегенде, түлкі: «Сабазым, сабырлы бол, көктемде өзіміз тұрғызып аламыз», — деп тағы алдайды.
Үшеуі түйенің етін бірінен-бірі жасырып жеп, ақыры тауысады. Түлкі біраз етті үңгірге тығып қояды. Көп өтпей жолбарыс пен қасқыр қайта ашығады.
Үңгірдегі ет және екінші қақпан
Бір күні жолбарыс: «Қарын ашты, енді қалай болады?» — дейді. Түлкі: «Жолым жіңішке» екенін айтып, жан-жағын «шолып келмек» болады. Түнде барып-қайтқан болып: «Бір тамақ таптым, бірақ мен ғана аламын, сіздер жей алмайсыздар» — дейді.
Үшеуі барса, ет тығылған үңгірдің аузын дәу тас жауып тұр екен. Тасты аударса, етке жол ашылады. Жолбарыс үңгір аузына сыя алмай, әрі-бері аңырып қалады.
Түлкінің арандатуы
Түлкі жолбарыстың намысына тиіп: «Шегінуің атаңа тартқан-ақ екен, бірақ соғуың тартпапты», — дейді. «Атаң марқұм анадай тасты соққанда тас-талқанын шығарушы еді» деп, оны ашындырып қояды.
Ашуға булыққан жолбарыс шегініп келіп, тасты бар пәрменімен бір соғады. Сол сәтте белі үзіліп, орнынан тұра алмай қалады. Ет ар жағында, жолбарыс бер жағында жатады.
Түлкі қасқырға: «Екеуімізге қар жауғанша жететін тамақ табылды», — дейді. Екеуі жолбарысты аттап өтіп, үңгірдегі етті жей береді. Жолбарыс бұрылуға да шамасыз.
Соңғы айла: екі жолдастың да құлауы
Бір күні жолбарыс түлкіге: «Көзімнің тірісінде қоштасайын, бері келші», — дейді. Түлкі «ауыз салғалы тұр» деп қауіптеніп, бармай қояды.
Сәлден соң қасқыр келеді. Түлкі оны да алдап: «Мен барып амандасып, аузын жалап, қоштасып қайттым. Сен де барып шықсаң қайтеді?» — дейді. Қасқыр жолдастықты ойлап, көңілін сұрауға барады.
Қасқыр «Қош, Жәке!» деп тұмсығын иіскей бергенде, жолбарыс бас салып, қасқырдың мойын омыртқасын үзіп жібереді. Қасқыр сол жерде өледі.
Осылайша түлкі жолдастарының бәрін бір-біріне айдап салып, өзіне азық қылады.
Арамзаның ақыры
Бір күні қар жауады. Екі қыран тазысы бар бір жігіт аңға шығады. Түлкінің ізіне түсіп, тазы да, жігіт те қуып келеді. Түлкі әлгі үңгірге кіріп тығылады.
Жігіт үңгірдің аузына от жағып, ішін ыстап, аузын бекітіп кетеді. Ертеңіне келсе, түлкі түтінге тұншығып өліп қалыпты.
Түйін
Жолдастарының бәрінен құтылған арамза түлкі адамның ақылынан құтыла алмапты.