Қант Әукеңе қарап күлімсіреп
Өкілдің жолы: бір арба, бір қызыл өгіз
Аудан аткомының «төтенше өкіл» деген мандатын төрт бүктеп боқшаға салып, ауылдың «орындаушысына» келіп, ылау тауып бер деп шұқшиғанда, ол қалбалақтап сені Шегірдің үйіне алып барады.
Жай табан етігін қонышынан басып, жаман тымағын қисайта киіп, іш ауру болған адамдай көзі тікірейіп, Шегір алдыңнан шығады.
Шегір: «Е, ылау жалғыз маған міндет пе екен? Жектір басқа біреуден».
Қара қатын: «Сенің жамандығың. Жаман болған соң, басынып келіп тұрғанын көрмейсің бе?»
Орындаушы: «Сөзді қой, отағасы. Үкімет жұмысы екенін білесің ғой, науқанның тығыз екенін де білесің… Әкел, жек!»
Сен «төтенше өкіл» болсаң да, шаруаға қатаңдық көрсеткің келмей: «Кезек сіздікі болса, жегіңіз, отағасы. Біз ақша төлеп мінетін адамбыз», — дейсің. Шегір ала көзімен бір қарап, «Рақымет! Әй, бармысың? Ана қызыл өгізді әкеліп жек!» — деп албардағы баласына ышқына айқайлап, өзі үйге кіріп жоғалады.
Орындаушының күңкілі артыңнан қалады: «Орташаның тәуірі. Биыл өзін байлардың қатарына қоса жаздадық. Шығымсыз, оңбаған адам…»
Боқшаңды қолтықтап, арбаға мінесің. Рақымет қызыл өгізді қосарлайды. Ауылдан ұзаған соң, «бос айдаймын» деп азаптанса, қызыл өгіз жолдан бұрылып алып, жонға қарай тартады.
Кешкі ауылдың көрінісі
Мың түрлі азаппен күн қона бергенде, шоқ теректің бауырында отырған Әліштің ауылының үстінен шығасың. Көзің ауылдың кешкі тіршілігін бір шолып өтеді: жапырайған жер үйлер, алқам-салқам албар-қора, тау-тау үйілген боқтық пен көң, көңірсіген тезек иісі, күл тасып жүрген, от жағып жүрген әйелдер…
Бірақ өзгеріс бар
Сырттай қарағанда — бәрі бұрынғыдай. Алайда Айтолқынның бұрқыраған ашуы, былаудай ісік екі көзі, көз алдына түскен көкшіл таңба — бүгін, дәл бүгін, «бір оқиғаның» болғанын аңғартады.
Бұл оқиға сенің жұмысыңа тікелей қатысты ма, жоқ па — әзір асығыс үкім айтуға болмайды. Айтолқын арызын бастағалы отыр. Әуелі тыңдау керек, қорытынды содан кейін.
Әліш молда: бедел мен бүркеніш
Әліштің ауылы — он шақты үй. Сол он шақты үйдің ішінде ағайынға беделі бар, аймағына айбыны бар — Әліштің үйі. Әліш — молда. Ауыл-аймақтың өз сөзімен айтсақ, «қатым кәрдә молда», «құдай жолынан қия баспайтын тақуа», «дұғасы қабыл болатын ізгі әулие».
«Осынша мақтағаның қандай адам, көрейікші?» — десең, ауылдың орта тұсындағы төбелі ағаш үйге барасың. Басында сәлде, қолында таспық, мұртын таңқита қырған, шоқша сақалды сары кісі сені көзін сығырайта шолып алып:
Әліш: «Е, мырза, “төре”, жоғары шық, шырағым», — деп жымыңдайды.
Әліштің оң тізесін баса отырған, қапсағай пішінді, қауқиған сақалды, аларған көзді біреу бар. Бұл — Әупілдек. Әліштей жылмаң қақпайды: салқын қабақ, жоғарыдан қарайды.
Әупілдек: діншілдіктің қатаң қабағы
Әупілдектің кедейлігін жұрттың бәрі растайды: әкесі өмір бойы қой соңында жүріп, бір боранда үсіп өлген. Әупілдек дүниеге келгенде ауыл Есенбай көлінің басында отырған дейді. Көктемнің бір түнінде күзеттегі әйелдердің құлағынан таң атқанша «әупілдек» деген дауыс кетпепті. Содан балаға Әупілдек аты беріліп, солай атанып кеткен.
Әулие құстың аты тигеннен бе, әлде Әлішпен ауыл-үй отырғаннан ба — жасынан діншілдікке берілген. Отызға келгенде Әліштің соңына еріп, намазға жығылып, «алқам», «құлқуалданың» әр жерінен бірін шала-пұла біледі. Әліш оны көтермелей береді: «Әукеңнің ниеті таза, Алла тағала ниетке риза болады».
Қарсылықтың екі түрі
Әліш ауылындағы жаңалыққа қас екі адам бар: бірі — Әліш молда, екіншісі — Әупілдек. Әліш қарсылығын шариғатпен «дәлелдесе», Әупілдек Әліштің атымен «дәлелдейді»:
Әупілдек: «Құдай жолына бас қиған, құранды үш рет шығып қатым қылған Әліштен артық білмексіңдер ме? Сендер кәпірсіңдер!»
Қант: іште сақталған шындық
Әупілдекті кейде іліп қағатын — Қант. Аққұба келген, арықша әйел. Жасы отыздар шамасында. Он үш жасында Әупілдекке тұрмысқа шығып, он бесінде Болат деген ұл табады.
Қант: «Сені-ақ әулие көр. Қатым қылса — өзіне. Құдай жолына бас иіп… не істепті!»
Әупілдек: «Діннен шықтың, кәпір. Жасың отыздан асқанша, балаң балиғат болғанша, басың сәждеге бір тиген жоқ… Сенің қойныңа жатудың өзі күнә!»
Қанттың Құдай туралы түсінігі бұлдыр: «Құдай бар болсын, құлдық қылу керек болсын… ал Қант құлдық қылмаса — қайтеді?» дейді іштей. Бірақ Қанттың Әлішке сенбеуге өз дәлелі бар. Ол дәлелді Әупілдекке айта алмайды: айтса, ауыр қабылдайтынын, күдікке батып кететінін сезеді. Ең сорақысы — кінәсіз өз басына «қара күйе» жағылатындай көреді. Сондықтан сыр іште қалады.
Сырдың түбі
Бір күні Әупілдек ел қыдырып кетіп, Қант үйде жалғыз қалады. Түнде есік сықыр етеді. Қант «үйдің ала күшігі шығар» деп көсеуді ала ұмтылса — адам. Адам ғана емес: Әліш молда.
Әліш «жеңгей» деп, салқын саусағымен Қанттың ыстық білегін ұстай береді. Қанттың жүрегі аузына тығылып, көзі қарауытып кетеді. Есін жиған сәтте ашудан булығып, молданы көкірегінен тіреп тұрып: «Неткен көргенсіз едің? Кімді басынасың өзің?» — деп шаңқ етеді.
Сол сәттен бері Әліштің «ізгілігі» Қанттың ішінде — айтылмай қалған айғақ болып қатып қалады.
Болат: оқу, жаңа сөз, жаңа үрей
Болат онға келгенде, Қант пен Әупілдектің арасында тірес туады. Әупілдек: «Қазіретке оқытам, дін танытам. Өлгенде басыма құран оқитын қылам!» — деп баласын Әлішке жетелейді. Қант: «Жұмақ бар болса, осы баланың құранынсыз да барасың. Тең құрбысынан кем болмайтындай оқытам», — деп мектепке сүйрейді.
Әупілдек қарысқан сайын қара таяқ іске қосылады. Қанттың басында таяқтың ай таңбасындай іздер бар. Бірақ бұл жолы көрші ауылдың мұғалімі ауылнайды ертіп келіп, протокол жасамақ болып қысады. Қант араға түсіп, «қартайғанда түрмеге жаптырмай-ақ қояйық» деп сабасына түсіреді. Бұл — Әупілдектің алғаш рет жеңілгені.
Баланың жаттаған өлеңі
Екі-үш жылдан соң Болат дыраудай болып өседі. Қағаз таниды. Жаттап алған өлеңін әндетіп қояды:
«Біз жас ұлан, жас жігер, Ескілікті жоямыз! Бай мен молда, қулардың Екі көзін оямыз!...»
Қант жымыңдайды. Әупілдек сұрланып, біресе Болатқа, біресе Қантқа қарайды. Ашуы буып келе бергенде, көз алдына протокол елестеп, тына қалады.
Комсомол және «салкоз» туралы өсек
Октябрь тойы қарсаңында Болат комсомолға жазылғысы келетінін айтады. Қант біраз ойланып: «Әкеңе білдірме. Айтқанмен түсінбейді. Қартайғанда оны қайда қуамыз?» — деп күрсінеді.
Ертеңіне-ақ ауыл гу-гу етеді: комсомолдар ту ұстап төбеге шығыпты; «Жасасын кедей үкіметі! Жойылсын бай мен молда!» депті; мойындарына қызыл шүберек тағыпты; туды көтерген Болат екен.
Ел тосырқаған жоқ, қайта қуанышпен қарсы алады. Жалғыз-ақ Әупілдек пен Әліш күңіренеді. Әупілдек үйінде еңкілдеп жылап, «енді мені тентірететінің ғана қалды» дейді. Қант шайын қоюырақ құйып беріп, сабасына түсіреді. Сонда Әупілдек тағы бір үрейлі әңгімені қозғайды: «Салкоз деген шығыпты, малды да, жанды да, қатынды да ортаға түсіреді дейді…»
Өкіл келіп артель жайын түсіндіргенде, жұрттың бір бөлігі кіруге бейім тұрады. Бірақ Әліш пен Әупілдек ат-тонын ала қашады. «Балаң комсомол, сіздің кірмейтін жөніңіз жоқ» деген сөздерге Әупілдек: «Мал менікі, үй қожасы — өзім. Бөлінемін десе, ерік баламда. Қатын екеуміз салкозсыз-ақ күн көреміз», — деп сіресіп қалады.
Артельге бөлінген ауыл және өсек
Лоблып отырған жұрттың ішінен шегінетіндер шыға бастайды. Біреу біреуді ұстап, тартқылайды. Артельге кірушілер мен кірмеушілер екі жікке айналады. Толқудың бір себебі — өсек. Кейбір өсектің суықтығынан төбе шашың тік тұрады. Бірақ оны кім таратып жүргені анықталмайды.
Айтолқынның мінезі
«Молда кірсе, мен де кірем. Молда кірмесе, мен де кірмеймін», — деп Жент дейтін жесір қатын келіп тіреледі. Сонда Айтолқын — адуын адам — бетінен алады: «Молдамен кіндігің бір ме еді? Кет әрі, сықсима!»
Әліш араға түсіп: «Сен ақымақсың! Сен кәпірсің! Көршіні құрметтей білмейсің!» — деп, отқа май құяды.
Ақыры Әліш ауылында артель құрылмай қалады. Әліш мұны «беделім жүрді» деп ұқса, Әупілдек «Әліш молданың шарапаты» деп түсінеді. Екеуі «шарапатты» күшейте түседі: Әліш «денемнің бәрі зікір айтады, көзім ілінсе періштелер маңымды қоршайды» дегенді шығарады. Айтолқын да қостап: «Шырт ұйқыда күбірлеп сөйлесіп жатады», — дейді.
Қатын-қалаш аузын ашып тыңдайды. Тек Қант қана үндемей, сенімін одан сайын жоғалтады.
«Керемет» жайлы қауесеттің тарауы
Оразаның орта шенінде бір хабар дүңк ете қалады. Жұрт: «Шын ба екен?» — деп бастарын шайқайды. Хабардың шығу реті мынау екен.
Ержан деген шалдың кемпірі әл үстінде жатады. Түн ортасы ауғанда Ержан «иман айтқызып салайын» деп Әліштің үйіне кіреді. Іште шам бұқтырылып, Айтолқын төсектің үстінде отырады. «Қазірет үйде емес пе?» десе, Айтолқын: «Үйде еді, бір жерге кетті, ұзамай келер», — дейді. Ержан күтуге отырады.
Айтолқынның «сыры»
Айтолқын ақырында бір күрсініп, «әзіреттің сырын» ашады: көзі ілінсе, Әліш қалш-қалш етіп, «мен кеттім, қатын, артымнан шықпа» дейді; жалаң аяғына кебіс іліп, сәлдесін киіп, асығып жөнеледі; таң ата қайтып келеді.
Бір күні Айтолқын сұрағанда Әліш: «Мен керемет иесі болдым. Көзім ілінсе, періште пырағын жетектеп келіп асықтырады. Күн сайын бармайтын жерім жоқ, көрмейтін қалам жоқ. Бірақ бұл сырды басқаға айтпа», — депті-міс.
Айтолқын: «Содан бері түнде шамды бұқтырып отырам. Ұйқым ілінсе, әлденелерді көріп шатасам. Қорқам, көбіне ұйқысыз шығам», — дейді.
Ержан Айтолқынға бақшиып қарап қалады: нанарын да, нанбасын да білмейді. Әліштің кім екенін ол бұрыннан сезетін, аңқау емес. Дегенмен ертеңіне бұл әңгіме ауылға тарап кетеді. Кемпір-шалдар «Жарықтық-ай!» деп мәз. Тек Қант ғана таңданбайды — күдігі қоюлана түседі.
Арыз, әшкерелеу, шешім
Қант бір күні Болатты шақырып алып, комсомол ұясына жұмсайды: «Мен айтты де, осылай деді де, баса айт!» — дейді.
Осы арадағы сөздердің бәрі — Айтолқын мен Қанттың өкілге айтқан арызынан алынған. Оқиға осы жерге келгенде, өкіл жұлып алғандай: «Сосын не болды?» — деп тіксінеді.
Айтолқын мүдіргенде, Қант суырып салады: «Кіжінген жастар аңдып тұрып, Женттің қойнында жатқан жерінде ұстады!»
Сонда қызыл өгіздің басын ұстап келген Рақымет бала мысқылдай күліп: «Әлгі пырағы қайда? Пырағына мініп қашып кетпеді ме?» — дейді.
Әліштің елді алдаған ісі сотқа тапсырылады. Айтолқын басына ерік алады. Ауыл-аймақ соңғы рет бір күрсінеді.
Әупілдектің бетбұрысы
Қант Әупілдекке қарап күлімсіреп: «Ал, шалым, енді не айтасың?» — дейді.
Әупілдек біразға дейін төмен қарап, тұнжырап отырады. Бір кезде басын көтеріп: «Мен қойдым, қатын! Баяғыдан бергісінің бәрі адасқандық екенін білдім. Болатқа айт: ауылды жинасын. Колхоз болам. Алдымен өзім жазылам!» — дейді.