Ертеде құла қасқа атты Құрмерген деген батыр болады
Ерте заманда құла қасқа ат мінген Құрмерген атты батыр өмір сүріпті. Оның жаны қылышында екен: қылыш аман болса, өзі де өлмейді.
Батырдың әкесі кедей адам болыпты. Бар байлығы — жалғыз бие. Ел-жұрт та сол биеден үміт күткендей екен. Бірақ биенің туған құлынын жыл сайын бір дәу көтеріп әкетеді. Оны іздеп шығуға Құрмергеннен басқа ешкімнің жүрегі дауаламайды.
Бата алған сапар
Бір күні Құрмерген әкесінен бата алып, ұрланған құлындарды іздеуге аттанады. Күн жүреді, ай жүреді — жолдың шеті көрінбейді.
Жолай ол құлағын жерге төсеп жатқан адамға жолығады. Екеуі амандасып, жөн сұрасады.
Кездесу
Тыңшы: «Мен жеті қабат жер астындағының бәрін тыңдап білемін», — дейді.
Құрмерген: «Менің жаным қылышымда. Қаласаң, бірге жүр — дос болайық», — дейді.
Осылайша олар жолдас болып, іздеуді жалғастырады.
Үш жолдастың табысуы
Біраз жүрген соң, олар бір су мен екінші судың арасында отырып, «ішінде не бар, не жоқ» екенін бақылап отырған адамға кездеседі. Жөн сұрасып, оны да жолдас етеді. Енді үшеуі бір мақсатқа — құлындарды құтқаруға — жұмылады.
Ақыры олар бір таудың етегіне келіп жетеді. Алдарынан жайылып жүрген он екі құлын, жанында тігулі тұрған екі үй көрінеді.
Дәудің қонысы
Үйлерге кіріп қараса, бір үйде дәу, екінші үйде үш қыз ұйықтап жатыр екен. Үшеуі қыздар жатқан үйге кіріп: «Кім бар?» — деп сұрайды.
Қыздардың кішісі оянып, сыбырлай тіл қатады: «Тез кетіңдер. Келесі үйде дәу жатыр. Оянып кетсе, біріңді қалдырмай өлтіреді».
Бұл қыздар — көрші елде тұратын саудагердің тұтқынға түскен үш қызы екен. Үшеуі де сұлу әрі ақылды болыпты.
Бірақ үш батыр қорықпайды: қыздарды да, құлындарды да босатуға бел байлап, дәуді өздері оятады.
Шешуші шайқас
Алпыс күн алысып, ақыры дәуді өлтіреді. Сөйтіп тұтқындағы қыздарды босатып, құлындарды айдап, елге қайтуға қамданады.
Қуанышқа толы оралу
Жол-жөнекей екі жолдасы қоштасып, өз елдерінде қалады. Құрмерген құлындарды айдап, қыздардың кішісін ертіп, ауылына жетеді. Әкесі мен ел-жұрты қуанып, шағын той жасайды.
Құрмергеннің бір ерекше әдеті бар екен: жеті күн ұйықтап, жеті күн ұйықтамай жүретін көрінеді.
Қастықтың бастауы
Батыр жеті күн ұйқыға кеткен сәтте, дәудің шешесі — жалмауыз кемпір — кек алуға келеді.
Ол келіншекті алдап: «Күйеуіңнің жаны қай жерде екенін неге сұрамайсың? Мүмкін, ол саған сенбейтін шығар», — деп азғырады да, қызға білдірмей үй ішіне тығылып қалады.
Жеті күн өткен соң, батыр оянғанда, әйелі: «Сенің жаның қай жерде?» — деп сұрайды. Құрмерген: «Жаным — қылышымда», — деп жауап береді.
Сол сәтте кемпір батырдың қылышын ұрлап алып, дарияға лақтырып жібереді. Қылыштан айырылған Құрмерген жансызданып қалады. Қасында тек құла қасқа аты ғана.
Кемпір құлындар мен қызды көрші елдің ханына апарып, тарту етеді. Ал ауылда Құрмергеннің тек кірпігі ғана қимылдап жатады.
Достықтың күші
Осы кезде тыңшы досы жерге жатып тың тыңдайды да, жолдасының жансыз жатқанын біліп, құтқаруға асығады. Ол баяғы су бойындағы жолдасын тауып, бірге ертіп шығады.
Екеуі Құрмергеннің ауылына келіп, сыртқары жерде қарайып тұрған бір нәрсені көреді. Жақындаса, бұл — досының қу сүйегін желпіп тұрған Құрмергеннің аты екен. Екеуі жанына таяғанда-ақ, ат та жан тапсырады.
Ал Құрмерген кірпігін ғана қағып жатады. Сонда суды бақылайтын жолдасы «жеті дарияны ұртымен» көріп, қарап отырып батырдың қылышын тауып алады.
Қайта тірілу
Қылышты Құрмергеннің қолына ұстатқан сәтте-ақ, батыр орнынан атып тұрады. Бойына баяғы күш-қуаты қайта оралады.
Құтқару жоспары
Енді Құрмерген әйелі мен құлындарын іздеуге кіріседі. Екі жолдасы да оған ілеседі. Жолда талай қиындықты бастан кешіреді.
Ақыры бір жерде батыр өз құлындарын жайылып жүрген күйінде көреді. Үшеуі қолайлы сәтті тосып, түн ортасында іске кіріседі: Құрмерген білдірмей барып, әйелін көтеріп қашады, ал достары батырдың аттарын айдап әкетеді.
Кемпірдің соңғы айласы
Аттардың дүбірінен оянған хан оларды ұстатуға баяғы мыстан кемпірді жібереді. Қашып келе жатқан үш дос кемпірдің алдынан жеті қабат дарияны шығарады.
Мыстан қызды тағы алдамақ болады. Бірақ бұл жолы қыз көнбейді. Кемпір: «Қызым, мына дариядан қалай өттің?» — деп сұрайды.
Қыз: «Екі етегіме тас байлап, үстіме қорғасын салып өттім», — дейді.
Қыздың сөзін шын көрген мыстан кемпір соны істеймін деп алданады да, суға кетіп өледі.
Елге оралған ерлер
Мақсатына жеткен батырлар елдеріне қайтады. Құрмерген әке-шешесіне аман оралып, үлкен той жасайды. Жылқыларын да иелеріне қайтарып береді.
Келіншегі кейін балалы болып, бақытты ғұмыр кешеді. Үш батыры бар елге енді ешбір жау батпайтын болыпты.